Kahire'nin güneyinde uzanan Saqqara nekropolüne bakıldığında gözün ilk yakaladığı yapı, yaklaşık 4.700 yıldır çölün üzerinde yükselen Basamaklı Piramit olur ancak Saqqara'nın belki de en şaşırtıcı dünyası kumların üzerinde değil, ayaklarımızın altında saklanmaktadır, çünkü bu devasa mezarlık alanının altında farklı dönemlerde açılmış galeriler, mezar odaları ve kutsal hayvanlara ayrılmış yeraltı kompleksleri bulunmakta, bunların bazıları ise Antik Mısır'ın dini yaşamının bugün bile insanı şaşırtan ölçekte örgütlendiğini göstermektedir. Saqqara'nın yeraltında bulunan en dikkat çekici yapılardan biri Serapeum'dur. Burada kutsal kabul edilen Apis boğaları için devasa yeraltı galerileri ve mezar odaları hazırlanmış ölen hayvanlar törenlerle mumyalanarak son derece büyük taş lahitlere yerleştirilmiştir. Ancak Saqqara'nın hayvan nekropolleri yalnızca Apis boğalarından ibaret değildir arkeologlar bölgede kediler, köpekler, çakallar, ibis kuşları, şahinler ve başka hayvanlarla bağlantılı çok geniş mezarlık alanları ortaya çıkarmışlardır.
Özellikle Köpek Katakombları, bu dünyanın büyüklüğünü anlamak için çarpıcı bir örnektir. Anubis kültüyle ilişkilendirilen bu yeraltı galerilerinde yapılan araştırmalar, burada milyonlarca köpeğin gömülmüş olabileceğini göstermektedir. Modern araştırmalarda yaklaşık sekiz milyon hayvan kalıntısının bulunmuş olabileceğine ilişkin tahminler ortaya konmuş, galerilerde yalnızca yetişkin köpeklerin değil, çok genç yavruların kalıntıları da tespit edilmiştir. Bu noktada akla gelen soru kaçınılmazdır. Antik Mısırlılar neden bu kadar çok hayvanı mumyalayıp yeraltına yerleştiriyordu?. Bunun cevabı, Antik Mısır'da hayvanlara yüklenen dinî anlamda saklıdır. Bazı hayvanlar belirli tanrıların yeryüzündeki tezahürleri veya kutsal temsilcileri olarak görülürken, çok sayıda hayvan mumyası aynı zamanda adak niteliği taşıyordu. Bir insan belirli bir tanrıdan yardım istemek teşekkür etmek veya tanrıyla sembolik bir bağ kurmak amacıyla tapınaktan mumyalanmış bir hayvan satın alabiliyor ve bu adak daha sonra kutsal alanla ilişkili nekropollerde gömülebiliyordu.
Bu uygulama zaman içerisinde öylesine büyük bir ölçeğe ulaştı ki, Saqqara çevresinde yalnızca mezarların değil, adeta hayvan mumyalama faaliyetlerini besleyen bir dinî ekonominin oluştuğu düşünülmektedir. Hayvanların yetiştirilmesi, beslenmesi, mumyalanması, ketenle sarılması kaplara veya tabutlara yerleştirilmesi, rahipler tarafından kutsanması ve yeraltındaki galerilere taşınması için geniş bir insan ve kaynak ağı gerekiyordu. Daha da şaşırtıcı olan, modern görüntüleme ve inceleme yöntemlerinin bütün hayvan mumyalarının beklenildiği gibi eksiksiz hayvan bedenleri içermediğini göstermesidir. Bazılarında yalnızca kemik parçaları, tüyler veya başka organik kalıntılar bulunurken, bazı paketlerde beklenenden çok daha az hayvan materyali tespit edilmiştir. Bunun nedeninin bilinçli bir aldatmaca mı, sembolik bir dinî uygulama mı yoksa mumya üretiminin olağanüstü büyüklüğünün yarattığı farklı uygulamalar mı olduğu konusunda araştırmacılar çeşitli açıklamalar üzerinde durmaktadır.
Saqqara'nın altında bulunan ibis ve şahin galerileri de aynı sistemin başka bir yüzünü gösterir. İbis kuşu özellikle bilgelik ve yazıyla ilişkilendirilen tanrı Thoth'un kutsal hayvanlarından biri kabul edildiği için çok büyük sayılarda mumyalanmış, şahinler ise başta Horus olmak üzere çeşitli tanrılarla ilişkilendirilmiştir. Böylece bugün sessiz ve karanlık görünen galeriler, yaklaşık iki bin yıl önce sürekli ziyaret edilen, rahiplerin görev yaptığı ve binlerce insanın adak sunduğu canlı dini merkezlerin parçalarıydı. Galerilerin yapısı da hikayeyi daha etkileyici hale getirir. Çöl yüzeyinin altında ana geçitlerden ayrılan yan koridorlar ve mezar bölmeleri bulunuyor, bazı bölümlerde mumyalar duvar boyunca veya özel nişlerde çok yoğun biçimde yerleştiriliyordu. Bir insanın bugün bu karanlık koridorlardan geçtiğini düşündüğümüzde gördüğü şey yalnızca eski hayvan kalıntıları değildir aslında binlerce yıl önce milyonlarca kez tekrarlanmış bir inanç ritüelinin fiziksel izleriyle karşı karşıyadır.
Üstelik bu devasa sayıların ardında yalnızca ölüm değil, yaşamın nasıl organize edildiğine ilişkin büyük bir soru bulunmaktadır. Eğer milyonlarca hayvan gerçekten belirli dönemlerde adak amacıyla mumyalandıysa, bunların nerede ve nasıl yetiştirildiği, tapınak ekonomisinin bu talebi nasıl karşıladığı, hayvanların hangi yaşlarda öldüğü ve bütün sistemin kimler tarafından yönetildiği Antik Mısır ekonomisini ve dinî kurumlarını anlamak açısından son derece önemlidir. Arkeoloji burada mezarları incelemekten çıkar ve eski dünyanın üretim, ticaret, inanç ve güç ilişkilerini çözmeye başlar. Saqqara'nın yeraltı dünyasını gizemli yapan şey de tam olarak budur. Burada anlatılması için uzaylılara, kayıp teknolojilere veya fantastik teorilere ihtiyaç yoktur çünkü gerçek tablo zaten yeterince sıra dışıdır. Çölün altında uzanan karanlık galerilerde milyonlarca hayvanın kalıntılarının bulunması, bunların tanrılara ulaşmanın bir yolu olarak görülmesi ve bütün bu uygulamanın yüzyıllar boyunca işleyen devasa bir dini sisteme dönüşmesi, insanlık tarihinin kendi başına en şaşırtıcı hikayelerinden biridir.
Bugün Saqqara'nın üzerinde rüzaâr kumu hareket ettirirken aşağıdaki galerilerin büyük bölümü sessizdir fakat o sessizliğin içerisinde kedilerden köpeklere, ibislerden şahinlere ve kutsal Apis boğalarına kadar sayısız hayvanın kalıntıları, Antik Mısır insanının tanrılarla kurduğu ilişkinin fiziksel izlerini hala taşımaktadır. Ve belki de Saqqara'nın gerçek gizli dosyası şudur. Milyonlarca hayvanın gömüldüğü bu yeraltı dünyası yalnızca dev bir mezarlık değilse, onu yüzyıllar boyunca besleyen sistem gerçekte ne kadar büyüktü?
