Yetenek mi Çalışmak mı Sanatçıyı Yaratır?
Sanatçı olunmaz, doğulur sözü yıllardır sanat dünyasında tekrar edilen, ilk duyulduğunda oldukça güçlü ve hatta biraz romantik gelen bir düşüncedir çünkü bu söz sanatçıyı yalnızca resim yapan, müzik besteleyen, şiir yazan veya heykel üreten biri olarak değil, dünyayı diğer insanlardan farklı gören, sıradan bir ayrıntının içinde bile başka insanların fark etmediği bir anlam yakalayabilen ve gördüğünü kendi iç dünyasından geçirerek yeniden biçimlendirebilen özel bir insan olarak tarif eder, ancak asıl soru şudur. Bir insan gerçekten sanatçı olarak mı doğar, yoksa sanatçılık zaman içinde öğrenilen, gelişen ve hatta insanın yaşadıklarıyla şekillenen bir kimlik midir? Bu sorunun tek kelimelik bir cevabı yoktur, çünkü sanatın içinde hem doğuştan gelen özellikler hem de sonradan kazanılan beceriler birlikte çalışır bazı insanlar daha çocuk yaşlarda renklere, seslere, biçimlere, hikayelere veya insan davranışlarına olağanüstü bir dikkat gösterebilir, başkalarının yalnızca baktığı bir manzaraya uzun uzun bakabilir, bir müziğin içindeki küçük bir değişimi hemen fark edebilir ya da zihninde sürekli yeni görüntüler ve hikayeler kurabilir, fakat bütün bunların gerçekten güçlü bir sanatsal üretime dönüşebilmesi için yalnızca yetenek yeterli değildir.
Doğuştan gelen yetenek aslında sanatçının eline verilmiş ham bir malzeme gibidir insanın ritim duygusu güçlü olabilir, çizgi yeteneği yüksek olabilir, renkleri olağanüstü biçimde ayırt edebilir veya kelimelerle doğal bir bağ kurabilir, ancak bu özellikler eğitim, gözlem deneyim ve tekrar ile beslenmediğinde çoğu zaman yalnızca kullanılmamış bir potansiyel olarak kalır, çünkü sanat tarihinde kalıcı iz bırakan insanların büyük bölümü yalnızca yetenekleriyle değil, aynı zamanda yıllarca süren çalışma, başarısızlık, tekrar ve kendi sınırlarını sürekli zorlamalarıyla öne çıkmıştır. Bu nedenle sanatçı doğulur düşüncesinin doğru tarafı, sanatçılığın yalnızca teknik beceriden ibaret olmadığını hatırlatmasıdır çünkü bir insan dünyanın en iyi perspektif kurallarını öğrenebilir, kusursuz nota okuyabilir veya bütün edebiyat tekniklerini ezberleyebilir, ancak sanat çoğu zaman tekniğin ötesinde bir bakış biçimine ihtiyaç duyar ve işte sanatçıyı farklılaştıran şeylerden biri de tam olarak burada ortaya çıkar, çünkü sanatçı yalnızca gördüğünü aktarmaya değil gördüğünün kendisinde uyandırdığı şeyi başka bir insana hissettirmeye çalışır.
Bir yağmur damlası çoğu insan için yalnızca yağmurun küçük bir parçasıdır, fakat sanatçı için bazen çocukluk hatırası, yalnızlık zamanın geçişi veya kaybedilmiş bir insanın sesi olabilir terk edilmiş bir sandalye sıradan bir eşya olmaktan çıkarak bekleyişi anlatabilir, eski bir kapının üzerindeki çizikler yılların hikayesine dönüşebilir ve akşamüstü bir duvara düşen gölge bile sanatçının zihninde bambaşka bir anlatının başlangıcı olabilir, dolayısıyla sanatçılığın önemli bir tarafı yalnızca bakmak değil, görmektir. Fakat burada önemli bir yanılgı ortaya çıkar. Dünyayı farklı görmek tek başına sanatçı olmaya yetmez, çünkü insanın gördüğü şeyi ifade edebilmesi için bir dile ihtiyacı vardır ve bu dil resimse çizgi, renk ve kompozisyonu müzikse ritim, armoni ve melodiyi edebiyatsa kelimeyi, anlatıyı ve karakteri öğrenmesi gerekir, yani sanatın duygusal tarafı ne kadar güçlü olursa olsun onu başkasına ulaştıran araç çoğu zaman çalışmayla gelişir.
Bu yüzden büyük sanatçıların hayatlarına baktığımızda çoğunun yüzlerce, hatta binlerce kez aynı şey üzerinde çalıştığını görürüz dışarıdan bakıldığında doğal yetenek olarak görünen ustalık, çoğu zaman yıllar boyunca yapılan tekrarların, yanlışların, başarısız denemelerin ve yeniden başlamaların sonucudur, çünkü sanatçı zamanla yalnızca elini veya sesini değil, gözünü de eğitir ve daha önce fark etmediği oranları, boşlukları tonları, ritimleri ve küçük ayrıntıları görmeye başlar. İşte bu noktada belki de sanatçı olunmaz, doğulur sözünün karşısına başka bir düşünce koymak gerekir. Sanatçı biraz doğar, biraz da kendini yaratır.
Çünkü sanatçı olmak yalnızca yeteneğin ortaya çıkması değildir insanın hayat boyunca yaşadığı kayıplar, aşklar, korkular, yolculuklar başarısızlıklar, yalnızlıklar ve karşılaşmalar da sanatçının dünyaya bakışını sürekli değiştirir, genç yaşta aynı manzaraya bakan bir insan ile kırk yıl sonra aynı yere dönen insan aslında aynı manzarayı görmez, çünkü aradan geçen yıllar yalnızca yüzünü değil, gördüğü dünyanın anlamını da değiştirmiştir. Bu nedenle bazı sanatçıların en güçlü eserlerini gençliklerinde değil, hayatlarının ilerleyen dönemlerinde üretmeleri şaşırtıcı değildir çünkü teknik zamanla gelişirken insanın anlatacak hikayesi de büyür, deneyimler birikir ve sanatçı bir noktadan sonra yalnızca güzel bir eser üretmek yerine kendi dünyasını anlatmaya başlar.
Sanatın belki de en ilginç tarafı burada gizlidir sanatçı çoğu zaman başkalarının baktığı aynı dünyaya bakar, aynı sokaktan geçer, aynı gökyüzünü görür, aynı insanlarla konuşur, fakat bütün bunların arasından başkalarının fark etmediği bir ayrıntıyı çekip çıkarır ve ona yeni bir anlam verir böylece sıradan hayatın içinde saklanan görünmez şeyleri görünür hale getirir. Bu yüzden sanatçılığın yalnızca doğuştan gelen yetenekle açıklanması aslında sanatçının yıllarca verdiği emeği görünmez kılabilir bir piyanistin birkaç dakikalık kusursuz performansı arkasında binlerce saatlik çalışma taşıyabilir, bir ressamın birkaç fırça darbesiyle oluşturduğu güçlü görüntünün arkasında yıllarca yapılmış eskizler bulunabilir ve bir yazarın tek bir cümlesi bile bazen onlarca yıl boyunca biriktirilmiş gözlemlerin sonucu olabilir.
Belki de sanatçı doğulmaz veya olunmaz şeklindeki kesin iki seçenek yerine, sanatçılığın doğuştan gelen merak ile sonradan kazanılan disiplinin buluştuğu yerde ortaya çıktığını söylemek daha doğru olur çünkü yetenek insana kapıyı gösterebilir, fakat o kapıdan geçmek için cesaret, sabır ve çalışma gerekir. Üstelik sanat tarihinde başlangıçta büyük bir yetenek olarak görülmeyen, hatta eserleri uzun süre anlaşılmayan pek çok insanın zaman içinde güçlü bir sanatçıya dönüşmesi de bize önemli bir şey söyler. Sanat yalnızca başkalarının sizi yetenekli bulmasıyla başlamaz, bazen insanın kendisini ifade etmekten vazgeçmemesiyle başlar.
Bu nedenle sanatçının gerçek gücü belki de doğuştan gelen yeteneğinde değil, görmeye devam etmesinde saklıdır herkesin alıştığı yerde soru sormasında, herkesin geçtiği sokakta durup bakmasında, herkesin unuttuğu bir ayrıntıyı hatırlamasında ve bütün bunları kendi diliyle yeniden anlatmasında. Sonuçta sanatçı olunmaz, doğulur sözü güzel, güçlü ve düşündürücü bir cümledir, fakat gerçeğin yalnızca yarısını anlatır; çünkü insan bazı özelliklerle doğabilir, fakat sanatçının gerçek kimliği yıllar boyunca yaptığı seçimlerle yaşadığı hayatla, geliştirdiği teknikle, karşılaştığı başarısızlıklarla ve yeniden üretme cesaretiyle oluşur. Belki de bu yüzden en doğru cümle şudur. Yetenek doğuştan gelebilir, fakat sanatçı insanın kendini yıllar boyunca yeniden yaratmasıyla ortaya çıkar. Çünkü sanatçı olmak yalnızca dünyaya farklı gözlerle bakmak değildir başkalarının göremediğini görmek, gördüğünü anlatacak dili bulmak ve o dili hayat boyunca geliştirmeye devam etmektir.
