Osmanlı'nın İlk Kadın Doktorları; Tıbbın Kapalı Kapılarını Kimler Açtı?
Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde bir kadının doktor olmak istemesi, yalnızca bir meslek seçimi değildi. Bu karar yüzyıllardır süregelen toplumsal alışkanlıkları, eğitim sisteminin sınırlarını ve kadınların bilim dünyasındaki yerini sorgulamak anlamına geliyordu. Çünkü kadınların hastalara bakım vermesi, doğumlara yardımcı olması veya geleneksel tedavi yöntemlerini uygulaması bilinen bir durumken, modern tıp eğitimi alarak hekim unvanı kazanması çok daha farklı engellerle karşılaşıyordu. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Osmanlı toplumunda kadınların eğitimi giderek daha fazla tartışılmaya başlanmıştı. Kız okulları açılıyor, kadın öğretmenlerin yetiştirilmesi önem kazanıyor ve sağlık alanında kadınların görev alabileceği yeni imkanlar araştırılıyordu. Ancak tıp fakültelerinin kapıları kadın öğrencilere aynı hızla açılmıyordu. İşte bu dönemde bazı kadınlar, yalnızca kendi geleceklerini değil kendilerinden sonra gelecek kuşakların meslek hayatını da değiştirecek bir mücadeleye girişti. Kimileri eğitim almak için yurt dışına gitti, kimileri mevcut sağlık kurumlarında çalışarak kadınların yeteneklerini gösterdi kimileri ise kadınların tıp fakültelerine kabul edilmesi için doğrudan girişimlerde bulundu. Bu hikâyenin en önemli yanı, Osmanlı'nın ilk kadın doktorlarından söz ederken tek bir isimle bütün süreci açıklamanın mümkün olmamasıdır. Çünkü ilk kadın hekimler, ilk kadın tıp öğrencileri, ilk kadın ebeler ve Cumhuriyet döneminin ilk kadın doktorları birbirinden farklı tarihsel aşamaları temsil eder. Bu ayrımları doğru anlamak, kadınların tıp alanında verdiği mücadelenin gerçek boyutunu görmemizi sağlar.
Osmanlı'da kadınların sağlık alanındaki varlığı aslında modern tıp fakültelerinden çok daha eskiye dayanıyordu. Kadın ebeler doğumlara yardımcı oluyor, anne ve bebeklerin bakımını üstleniyor ve geleneksel sağlık bilgisini kuşaktan kuşağa aktarıyordu. Fakat on dokuzuncu yüzyılda modern tıp eğitiminin kurumsallaşmasıyla birlikte yeni bir ayrım ortaya çıktı. Kadınlar sağlık hizmetlerinin belirli alanlarında çalışabiliyor, ancak hekim yetiştiren kurumlara erkeklerle aynı koşullarda kabul edilmiyordu. Böylece kadınların doktor olma mücadelesi, yalnızca mesleki bir istek olmaktan çıkıp eğitim hakkı meselesine dönüştü. Özellikle Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında sağlık personeline duyulan ihtiyaç, kadınların sağlık alanındaki rollerini daha görünür hale getirdi. Hastanelerde görev yapan hemşireler ve hastabakıcılar, kadınların zor koşullar altında sağlık hizmeti sunabildiğini gösterdi. Ancak bir kadının hastalara bakabilmesiyle tıp fakültesinde okuyarak doktor olabilmesi arasında hala büyük bir engel bulunuyordu. Bu engeli aşmak isteyen genç kadınların bazıları, çözümü Avrupa'daki üniversitelerde aramaya başladı. 1915 yılında İzmirli Fatma Saada Emin ile Suad Mahmud Hanım'ın tıp eğitimi için İsviçre'nin Cenevre kentine gönderilmesi, bu mücadelenin önemli gelişmelerinden biriydi. Eğitim giderlerinin Aydın Vilayeti tarafından karşılanması, kadınların hekim olarak yetiştirilmesi düşüncesinin bazı resmi çevrelerde de destek bulduğunu gösteriyordu. Bu iki genç kadının yurt dışına gönderilmesi, Osmanlı'nın son yıllarında kadınların tıp eğitimi alabilmesi için atılmış somut adımlardan biriydi.
Bu dönemin en tanınmış isimlerinden biri ise Safiye Ali oldu. 1894 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Safiye Ali, iyi bir eğitim aldıktan sonra doktor olmaya karar verdi. Ancak İstanbul'daki tıp fakültesi kadın öğrenci kabul etmediği için eğitimini Almanya'da sürdürmek zorundaydı. Birinci Dünya Savaşı'nın güç koşullarına rağmen 1916 yılında Würzburg Üniversitesi'ne gitti. Yeni bir ülkeye uyum sağlamak, Almanca öğrenmek ve zorlu tıp eğitimini tamamlamak, onun önündeki engellerin yalnızca bir kısmıydı. Safiye Ali, 1921 yılında bebeklerde görülen bir beyin zarı kanaması üzerine hazırladığı tezle tıp eğitimini tamamladı. Ardından kadın ve çocuk sağlığı alanlarında deneyim kazandı. 1923 yılında İstanbul'a döndüğünde artık yalnızca doktor olmayı başarmış bir kadın değil, Türkiye'de kadın hekimliğinin en önemli öncülerinden biriydi. Cağaloğlu'nda eşiyle birlikte muayenehane açarak hasta kabul etmeye başladı. Fakat diplomasını almış olması, karşılaştığı toplumsal engellerin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu. Kadın bir doktora güvenmekte tereddüt eden hastalar vardı. Bazı kişiler, kadın olduğu gerekçesiyle daha düşük muayene ücreti ödemek istiyordu. Safiye Ali ise mesleki bilgisinin ve emeğinin erkek meslektaşlarından daha az değerli görülmesini kabul etmedi. Onun mücadelesi, bir kadının doktor olabileceğini kanıtlamak kadar, hekim olarak eşit saygı görme hakkını savunmakla da ilgiliydi.
Safiye Ali'nin çalışmalarında anne ve çocuk sağlığı özel bir yere sahipti. Bebek ölümlerinin ve yetersiz beslenmenin ciddi sorunlar oluşturduğu bir dönemde, annelerin bilinçlendirilmesi ve çocukların sağlıklı büyümesi için çalıştı. İstanbul'daki Süt Damlası Bakımevi'nde üstlendiği görev özellikle süt ve beslenme desteğine ihtiyaç duyan çocuklar açısından önemliydi. Ayrıca Amerikan Kız Koleji bünyesindeki tıp eğitiminde ders vererek genç kadınların yetişmesine katkıda bulundu. Böylece yalnızca hastaları tedavi eden bir hekim olarak değil, bilgi ve deneyimini yeni kuşaklara aktaran bir eğitimci olarak da iz bıraktı. Safiye Ali'nin Almanya'da eğitim gördüğü yıllarda İstanbul'da da başka genç kadınlar aynı hedef için mücadele ediyordu. Onlar, doktor olmak için mutlaka başka bir ülkeye gitmek zorunda kalmamaları gerektiğini savunuyordu. Tıp fakültesine yaptıkları başvurular, başlangıçta bekledikleri sonucu vermedi Ancak vazgeçmediler. Eğitim haklarını elde etmek için girişimlerini sürdürdüler ve zaman içerisinde üniversite yönetiminde kendilerine destek veren isimler buldular.
Bu süreçte Besim Ömer Paşa'nın katkısı önemliydi. Kadınların sağlık alanında eğitim görmesine yönelik çalışmalarıyla tanınan Besim Ömer Paşa tıp fakültesinin kadın öğrencilere açılmasında da etkili oldu. Sonunda 1922 yılında İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi kadın öğrenci kabul etmeye başladı. Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde gerçekleşen bu gelişme, Türkiye'de kadınların modern tıp eğitimine erişmesi açısından tarihi bir dönüm noktasıydı. İlk kadın tıp öğrencileri arasında Müfide Kazım Küley, İffet Naim Onur Hamdiye Abdürrahim Maral, Sabiha Süleyman Sayın Suat Rasim Giz ve Fitnat Celal Taygun bulunuyordu. Bu genç kadınlar kendilerinden önceki kuşakların karşılaşmadığı bir deneyimin öncüleriydi. Derslere giriyor, laboratuvar çalışmalarına katılıyor, anatomi ve klinik eğitimlerini tamamlamak için çalışıyorlardı. Ancak onların başarısı yalnızca sınavlardan geçmekle ölçülemezdi. Çünkü aynı zamanda kadınların tıp eğitimi almasına ilişkin önyargıların da değişmesine katkıda bulunuyorlardı. Bu öncü öğrenciler, eğitimlerini Cumhuriyet'in ilk yıllarında tamamladı. İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi'nin ilk kadın mezunları 1927 ve 1928 yıllarında diplomalarını aldı. Böylece Osmanlı'nın son döneminde başlayan mücadele, Cumhuriyet yıllarında somut sonuçlarını vermeye başladı. İlk mezunların bir bölümü çocuk hastalıkları, patoloji ve cerrahi gibi alanlarda ilerleyerek yalnızca doktor olmakla kalmadı Türkiye'de tıbbın farklı uzmanlık dallarının gelişmesine de katkı sağladı.
Bu noktada önemli bir tarihsel ayrımı unutmamak gerekir. Safiye Ali, Türkiye'nin ilk Türk kadın hekimi olarak tanınırken İstanbul Darülfünunu'nun ilk kadın tıp öğrencileri ve mezunları başka bir öncülük hikayesini temsil eder. Ayrıca Osmanlı coğrafyasında farklı topluluklardan kadınların tıp eğitimi ve hekimlik deneyimleri de kadınların sağlık tarihinin daha geniş bir parçasıdır. Dolayısıyla bütün bu gelişmeleri tek bir kişiye veya tek bir tarihe indirgemek, uzun yıllara yayılan mücadeleyi eksik anlatmak olur. Osmanlı'nın son yıllarında kadınların doktor olma yolunda karşılaştıkları güçlükler, dönemin toplumsal yapısıyla doğrudan bağlantılıydı. Eğitim kurumlarının kadınlara kapalı olması, bazı mesleklerin yalnızca erkeklere uygun görülmesi ve kadınların çalışma hayatına katılımının sınırlı kalması bu mücadeleyi zorlaştırıyordu. Buna rağmen genç kadınların gösterdiği kararlılık, toplumsal değişimin yalnızca kanunlarla değil haklarını kullanmakta ısrar eden insanların çabalarıyla da gerçekleştiğini ortaya koydu. Bugün kadın doktorların hastanelerde üniversitelerde, ameliyathanelerde ve araştırma merkezlerinde görev alması, günlük yaşamın doğal bir parçası olarak görülüyor. Ancak bundan yaklaşık bir asır önce bir kadının tıp fakültesinin kapısından öğrenci olarak girmesi bile uzun bir mücadelenin sonucuydu Safiye Ali'nin Almanya'ya uzanan eğitim yolculuğu, Fatma Saada Emin ve Suad Mahmud Hanım'ın Cenevre'ye gönderilmesi, Müfide Küley ve arkadaşlarının İstanbul'daki ısrarlı başvuruları, aynı tarihsel dönüşümün farklı aşamalarını oluşturdu.
Bu kadınların ortak özelliği, kendilerine çizilen sınırları değişmez kabul etmemeleriydi. Doktor olmak istediklerinde karşılarına çıkan engelleri aşmaya çalıştılar, eğitimlerini tamamladılar ve mesleklerini icra ederek kendilerinden sonra gelen kadınlar için yeni imkanlar yarattılar. Osmanlı'nın son döneminde başlayan bu hikaye, Cumhuriyet'in ilk yıllarında büyüyerek devam etti. Tıp eğitiminin kapıları kadınlara açıldı, kadın hekimler yetişti ve sağlık alanında yeni kuşaklar görev almaya başladı. Bugün bir hastanede görev yapan kadın doktorun arkasında, yalnızca kendi eğitimi ve emeği değil, bir zamanlar tıp fakültesine kabul edilmek için mücadele eden öncü kadınların bıraktığı tarihsel miras da vardır. Çünkü bazı insanlar yalnızca bir meslek edinmez. Kendilerinden sonra gelecek insanların önündeki kapıları da açar.
