ABD Neden Dünya’nın Çevresine 480 Milyon Bakır İğne Göndermeye Çalıştı?

Soğuk Savaş'ın en tuhaf projelerinden birini anlamak için önce bugünün dünyasını bir anlığına unutmak gerekiyor. Henüz küresel uydu iletişim ağlarının kurulmadığı, kıtalar arasında güvenilir haberleşmenin stratejik bir mesele olduğu ve Washington ile Moskova'nın olası bir nükleer savaşta yalnızca silahlarını değil, iletişim sistemlerini de nasıl ayakta tutacaklarını düşündükleri yıllardayız. İşte böyle bir ortamda ABD, bugün ilk duyulduğunda komplo teorisine benzeyen sıra dışı bir fikir üzerinde çalışmaya başladı. Dünya'nın çevresine yüz milyonlarca mikroskobik bakır tel yerleştirmek. Projenin adı Project West Ford idi ve çalışma MIT Lincoln Laboratory tarafından ABD Hava Kuvvetlerinin desteğiyle yürütülüyordu. Temel fikir şaşırtıcı derecede basitti. Uzak mesafeli radyo haberleşmesinde kullanılan iyonosfer her zaman istenilen güvenilirliği sağlamıyordu. Eğer Dünya'nın çevresinde radyo dalgalarını yansıtabilecek yapay bir kuşak oluşturulabilirse, yerden gönderilen sinyaller bu kuşaktan sektirilerek binlerce kilometre uzaktaki başka bir istasyona ulaştırılabilirdi. MIT Lincoln Laboratory daha sonra bu düşünceyi açık biçimde, uzaydaki dipol kuşağının bir anlamda yapay iyonosfer görevi görmesi şeklinde tanımlayacaktı.

Buradaki iğneler ise bildiğimiz dikiş iğneleri değildi. Bunlar aslında anten görevi görecek son derece ince bakır teller, teknik adıyla dipollerdi. 1963 deneyinde kullanılan teller yaklaşık 1,78 santimetre uzunluğunda ve 0,00178 santimetre çapındaydı. NASA'nın teknik kayıtlarında uzaya gönderilen paketin yaklaşık 4,8 × 10, yani 480 milyon bakır dipol içerdiği belirtiliyor. Tellerin boyutları rastgele seçilmemişti amaç belirli frekanstaki radyo dalgalarını etkili biçimde saçabilecek küçük pasif antenler oluşturmaktı. İlk ciddi girişim 21 Ekim 1961'de gerçekleştirildi. Bir Atlas Agena B roketi, ince bakır telleri taşıyan dağıtıcı sistemi yaklaşık 2.000 mil yükseklikteki yörüngeye çıkardı. Plan, bakır tellerin zaman içinde birbirlerinden ayrılarak Dünya'nın çevresinde son derece seyrek fakat radyo dalgalarını yansıtabilecek bir kuşak oluşturmasıydı. Ancak sistem beklendiği gibi çalışmadı. MIT'nin 1962 tarihli durum raporuna göre mekanik bir arıza nedeniyle dağıtıcı gerekli dönüş hareketini kazanamadı ve dipoller düzgün biçimde ayrılamayarak kümeler halinde kaldı. Fakat proje burada sona ermedi.

8 Mayıs 1963'te ikinci deneme gerçekleştirildi. Dağıtım sistemi geliştirilmişti ve bu kez sonuç çok daha başarılıydı. Bakır dipoller yörüngeye bırakıldıktan sonra zamanla yayıldı ve yaklaşık 40 gün içerisinde Dünya çevresindeki kuşağın oluştuğu gözlendi. MIT Lincoln Laboratory kayıtlarına göre kuşağın yoğunluğu kilometreküp başına yaklaşık beş dipole ulaştı. Sistem üzerinden gerçekleştirilen haberleşme deneylerinde saniyede 20.000 bite kadar veri aktarımı sağlanabildi. Başka bir ifadeyle fikir yalnızca kâğıt üzerinde kalmamıştı. İnsanlık gerçekten de Dünya'nın çevresinde milyonlarca küçük bakır antenden oluşan yapay bir radyo yansıtıcısı oluşturmayı denemiş ve sistem belirli ölçüde çalışmıştı. Smithsonian National Air and Space Museum'da bugün West Ford projesine ait dağıtıcı sistemin bir prototipi bulunuyor. Müzenin kayıtlarında mekanizmanın milyonlarca küçük dipol içeren bir kutuyu yörüngeye bıraktığı, tellerin zamanla birbirlerinden ayrılarak Dünya çevresinde halka oluşturduğu ve yerdeki antenlerin radyo sinyallerini bu halkadan yansıtarak haberleşme gerçekleştirdiği anlatılıyor. Smithsonian koleksiyonlarında projede kullanılan gerçek bakır dipol örnekleri de korunuyor.

Fakat hikayenin en ilginç bölümlerinden biri burada başlıyor. 480 milyon iğne Dünya'nın çevresine kusursuz biçimde yayıldı demek doğru değil. NASA'nın daha sonra yaptığı değerlendirmeye göre planlanan 480 milyon dipolün yalnızca yaklaşık yüzde 25 ila 45'i düzgün biçimde dağıldı. Bu da yaklaşık 120 ila 215 milyon bakır telin istenilen şekilde serbest kaldığı anlamına geliyor. Geri kalanların önemli bölümü kümeler halinde kaldı. Bu ayrıntı Project West Ford'un neden bugün bile uzay enkazı tarihinin ilginç örneklerinden biri olarak anıldığını açıklıyor. Aslında mühendisler tek tek tellerin sonsuza kadar yörüngede kalmasını planlamamıştı. Yörünge ve tellerin fiziksel özellikleri, güneş ışınım basıncının etkisiyle yörüngelerinin zaman içinde bozulması ve sonunda atmosfere girmeleri düşünülerek seçilmişti. NASA'nın değerlendirmesine göre düzgün biçimde ayrılan bireysel tellerin birkaç yıl içerisinde atmosfere yeniden girdiği düşünülüyor. Fakat birbirlerinden ayrılmayan kümeler çok daha farklı davrandı. NASA'nın yayımladığı yörünge enkazı değerlendirmesinde, ikinci West Ford deneyine bağlanan 144 küçük cismin yıllar içinde kataloglandığı ve raporun hazırlandığı dönemde bunlardan 46 kümenin hala Dünya yörüngesinde bulunduğu belirtiliyordu.

Dolayısıyla internette zaman zaman karşılaşılan 480 milyon bakır iğnenin tamamı hala Dünya'nın etrafında dönüyor iddiası doğru değil. Gerçek hikaye zaten böyle bir abartıya ihtiyaç duymayacak kadar sıra dışı. Peki ABD neden böylesine radikal bir yönteme ihtiyaç duydu. Çünkü Soğuk Savaş'ta haberleşme yalnızca telefon görüşmesi yapmak anlamına gelmiyordu. Komuta merkezlerinin askeri birliklerle bağlantısını koruması kıtalar arasında bilgi aktarılması ve özellikle büyük bir çatışma durumunda iletişimin devam ettirilmesi ulusal güvenliğin temel sorunlarından biriydi. MIT Lincoln Laboratory'nin kendi tarihçesi, West Ford'un uzun mesafeli, güvenilir ve hayatta kalabilir bir haberleşme sistemi geliştirme amacı taşıdığını açıkça ortaya koyuyor. West Ford'un arkasındaki düşüncenin ürpertici derecede zekice tarafı da buydu sistemin çalışması için yüz milyonlarca küçük telin herhangi bir elektronik devreye, pile veya aktif vericiye ihtiyacı yoktu. Her biri uzayda sessizce dolaşan küçücük bir pasif anten olacaktı. Yeryüzünden güçlü bir radyo sinyali gönderilecek, kuşaktaki teller elektromanyetik enerjiyi saçacak ve başka bir yerde bulunan istasyon bu sinyali yakalayacaktı. Bir bakıma mühendisler uydu yapmak yerine gökyüzünün kendisini iletişim altyapısına dönüştürmeye çalışıyordu.

Ancak teknoloji çok hızlı ilerledi. West Ford'un gerçekleştirildiği yıllar aynı zamanda gerçek haberleşme uydularının gelişmeye başladığı dönemdi. Aktif elektronik sistemlere sahip uyduların giderek daha başarılı hale gelmesi, Dünya'nın çevresine yüz milyonlarca pasif metal tel yerleştirme fikrini kısa sürede gereksiz hale getirdi. MIT Lincoln Laboratory'nin tarihçesinde de geleceğin pasif dipol kuşaklarından ziyade aktif aktarıcılara sahip haberleşme uydularında olduğunun kısa sürede anlaşıldığı belirtiliyor. Bugünden geriye baktığımızda Project West Ford, uzay çağının henüz kurallarının yazılmadığı bir dönemin zihniyetini gösteriyor. İnsanlık yörüngeyi nasıl kullanması gerektiğini yeni öğreniyor, uzay enkazının uzun vadeli sonuçları bugünkü kadar iyi anlaşılmıyor ve Soğuk Savaş'ın baskısı mühendisleri olağanüstü çözümler üretmeye zorluyordu. Belki de Project West Ford'u bu kadar çarpıcı yapan şey tam olarak budur. Bu hikayede gizli bir uzaylı teknolojisine, açıklanamayan bir cisme ya da karanlık bir örgüte ihtiyaç yoktur. Dünya'nın çevresine yüz milyonlarca bakır tel yerleştirerek gezegen ölçeğinde yapay bir haberleşme kuşağı oluşturma girişimi gerçekten yaşandı. 1961'de ilk deneme başarısız oldu. 1963'te yeniden denediler. Bu kez milyonlarca bakır tel gerçekten yörüngeye dağıldı.