Bir insanın gözlerini kapatarak binlerce kilometre uzaklıktaki gizli bir askeri üssü görebildiğini düşünün. Üstelik bulunduğu odadan hiç ayrılmadan herhangi bir kamera veya uydu kullanmadan, yalnızca zihninin gücüyle… Kulağa bilim kurgu filmlerinden çıkmış bir hikaye gibi geliyor. Ancak 1970'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'nin istihbarat kurumları ve ordusu, tam olarak böyle bir ihtimali araştırmaya başladı. Yıllarca gizlilik içinde yürütülen bu çalışmalar, daha sonra Project Stargate adıyla tanınacaktı. Peki Amerikan devleti gerçekten medyumları casus olarak kullandı mı? İnsan zihninin bilinmeyen yetenekleri askeri sırları ortaya çıkarmak için kullanılabilir miydi? Ve en önemlisi, bu sıra dışı araştırmalar neden yıllarca devam etti? Hikayenin başlangıcı, dünyanın iki büyük gücünün birbirinden üstün olmaya çalıştığı Soğuk Savaş yıllarına uzanıyor.
1970'lerin başında Amerika ile Sovyetler Birliği arasındaki rekabet yalnızca nükleer silahlar, uzay teknolojileri ve askerî istihbaratla sınırlı değildi. Amerikan istihbarat çevrelerine ulaşan bazı bilgiler, Sovyetlerin insan zihninin paranormal yetenekleri üzerinde araştırmalar yürüttüğünü düşündürüyordu. Bu çalışmaların askeri amaçlarla kullanılabileceği ihtimali, Amerikan güvenlik kurumlarının dikkatini çekmişti. Eğer Sovyetler gerçekten insan zihnini kullanarak uzaktaki hedefler hakkında bilgi toplayabiliyorsa, Amerika böyle bir teknolojik veya psikolojik üstünlüğün gerisinde kalmak istemiyordu. Bu düşünceyle Kaliforniya'daki Stanford Research Institute bünyesinde yürütülen araştırmalar desteklenmeye başlandı. Fizikçiler Harold Puthoff ve Russell Targ'ın öncülük ettiği çalışmalarda, insan zihninin normal duyuların ulaşamadığı yerlerden bilgi edinip edinemeyeceği araştırılıyordu.
Bu yönteme remote viewing, yani uzaktan görme adı verildi. Deneylerin mantığı oldukça ilginçti. Katılımcılar sessiz bir odaya alınıyor, kendilerine hakkında doğrudan bilgi sahibi olmadıkları bir hedef veriliyor ve o hedefte neler bulunduğunu tarif etmeleri isteniyordu. Bazen bir bina, bazen uzak bir coğrafi bölge, bazen de askeri açıdan önemli bir tesis araştırmanın konusu oluyordu. Katılımcılar zihinlerinde belirdiğini söyledikleri görüntüleri anlatıyor, kimi zaman da kağıda çiziyordu. Daha sonra bu tarifler gerçek hedeflerle karşılaştırılıyordu. Araştırmalarda adı öne çıkan kişilerden biri Ingo Swann'dı. Swann, uzaktan görme yönteminin geliştirilmesinde etkili olan isimlerden biri haline geldi. Bir diğer dikkat çekici katılımcı ise Amerikan ordusunda görev yapmış Joseph McMoneagle'dı. Bazı deneylerde katılımcıların verdiği tariflerle gerçek hedefler arasında benzerlikler bulunduğu bildirildi. Bu sonuçlar araştırmacıların ilgisini artırdı. Ancak deneylerde gözlemlenen benzerliklerin paranormal bir yeteneği kanıtlayıp kanıtlamadığı ciddi bir tartışma konusuydu.
Tesadüfler, deneylerin uygulanış biçimi, katılımcıların önceden sahip olabileceği bilgiler ve sonuçların nasıl değerlendirildiği gibi faktörler, elde edilen bulguların güvenilirliğini etkileyebilirdi. Buna rağmen çalışmalar yalnızca laboratuvar ortamında kalmadı. Amerikan istihbaratı, uzaktan görme yönteminin gerçek operasyonlarda işe yarayıp yaramayacağını da araştırdı. Bazı katılımcılardan Sovyet askeri tesisleri, stratejik yapılar ve istihbarat açısından önem taşıyan bölgeler hakkında bilgi vermeleri istendi. Özellikle Sovyet denizaltıları ve gizli askeri tesislerle ilgili olduğu anlatılan oturumlar, projenin en çok konuşulan bölümleri arasında yer aldı. Katılımcıların bazıları sonradan verdikleri röportajlarda ve yayımladıkları kitaplarda dikkat çekici sonuçlar elde ettiklerini öne sürdü. Ancak bu anlatımların tamamı bağımsız biçimde doğrulanamadı. Bir oturumda hedefe benzeyen ayrıntıların bulunması, yöntemin güvenilir bir istihbarat aracı olduğunu göstermiyordu.
Yine de ortada inkar edilemeyecek bir gerçek vardı. Amerikan güvenlik kurumları, insanların normal duyularını kullanmadan uzak yerlerden bilgi elde edip edemeyeceğini yıllarca araştırmıştı. Üstelik bu çalışmalar tek bir isim altında yürütülmedi. GRILL FLAME, CENTER LANE ve SUN STREAK gibi farklı programlar zaman içinde araştırmaların parçası oldu. Stargate adı ise daha sonraki dönemde bu çalışmalarla ilişkilendirildi. Programın çeşitli aşamalarında Amerikan ordusu, Savunma İstihbarat Ajansı ve CIA gibi kurumlar görev aldı. Burada insanın aklına ister istemez bir soru geliyor. Eğer uzaktan görme gerçekten işe yaramıyorsa, Amerikan devleti neden bu araştırmaları bu kadar uzun süre sürdürdü? Bu sorunun cevabı, Soğuk Savaş'ın istihbarat anlayışında saklı olabilir. O dönemde rakip devletin kullanabileceği düşünülen sıra dışı bir yöntemin araştırılması, sonuçlar belirsiz olsa bile stratejik açıdan önemli görülebiliyordu. Ayrıca bazı araştırmacıların elde ettiklerini düşündükleri olumlu sonuçlar, çalışmaların devam etmesinde etkili olmuş olabilir.
Ancak bir yöntemin yıllarca araştırılması, onun başarılı olduğunun kanıtı değildir. 1995 yılına gelindiğinde Project Stargate için belirleyici bir döneme girildi. CIA, programın bilimsel sonuçlarını ve istihbarat açısından değerini değerlendirmek üzere American Institutes for Research adlı bağımsız araştırma kuruluşundan inceleme istedi. Hazırlanan değerlendirmede bilim insanları arasında önemli görüş ayrılıkları ortaya çıktı. İstatistikçi Jessica Utts, bazı laboratuvar deneylerinde yalnızca tesadüfle açıklanamayacak istatistiksel sonuçlar bulunduğunu savunuyordu. Psikolog Ray Hyman ise araştırmalardaki yöntemsel sorunların bu sonuçlardan paranormal bir yeteneğin var olduğu sonucunu çıkarmaya izin vermediğini belirtiyordu. Fakat istihbarat kurumları açısından asıl soru farklıydı. Uzaktan görme, gerçek operasyonlarda güvenilir ve kullanılabilir bilgiler sağlayabiliyor muydu? Değerlendirmenin sonucu olumsuzdu.
Uzaktan görme oturumlarında elde edilen bilgilerin çoğu belirsiz yoruma açık ve tutarsızdı. Bazı tarifler gerçek hedeflerle benzerlik gösterse bile bu bilgilerin operasyonel kararları güvenilir biçimde yönlendirebildiği ortaya konulamamıştı. Sonuçta programın istihbarat amacıyla sürdürülmesi önerilmedi ve çalışmalar 1995 yılında sona erdi. Ancak Project Stargate'in hikayesi burada bitmedi. Programın sona ermesinden sonra çok sayıda belge üzerindeki gizlilik kaldırıldı. Deney raporları, katılımcıların çizimleri, oturum kayıtları ve resmi değerlendirmeler kamuoyunun erişimine açıldı. Bu belgeler, yıllardır söylentilere konu olan araştırmaların gerçekten yürütüldüğünü gösteriyordu. Örneğin 1980 yılında İran'daki Amerikan rehine kriziyle bağlantılı uzaktan görme oturumlarının yapıldığına ilişkin kayıtlar bulunuyordu. Bu oturumlarda katılımcılardan rehine durumuyla ilgili bilgiler elde edilmeye çalışılmıştı. Ancak belgelerin varlığı, bu yöntemle rehinelerin yerinin başarıyla belirlendiği anlamına gelmiyordu.
CIA de daha sonra yaptığı açıklamalarda paranormal yeteneklerin araştırıldığını doğruladı. Bununla birlikte elde edilen sonuçların güvenilir ve düzenli bir istihbarat yöntemi oluşturmadığını belirtti. Böylece Project Stargate, gerçek bir devlet araştırmasıyla kanıtlanmamış paranormal iddiaların birbirine karıştığı en dikkat çekici Soğuk Savaş hikayelerinden biri olarak tarihe geçti. Bugün hala bazı insanlar programın açıklanmayan başarıları olduğuna inanıyor. Kimileri ise devletin bu araştırmaları sonlandırmasının, insan zihninin bilinmeyen yeteneklerinin olmadığı anlamına gelmediğini düşünüyor. Fakat bilimsel açıdan bakıldığında uzaktan görmenin gerçekten mümkün olduğunu ortaya koyan, bağımsız olarak tekrarlanabilen ve güvenilir biçimde doğrulanmış kanıtlar bulunmuyor. Project Stargate'in asıl ilginç tarafı da burada ortaya çıkıyor. İnsan zihninin bilinmeyen güçlere sahip olduğu iddiası yüzyıllardır anlatılıyor. Ancak dünyanın en güçlü istihbarat kurumlarından bazılarının bu iddiayı askeri bir avantaj elde etmek amacıyla araştırmış olması, hikayeyi sıradan bir paranormal anlatının çok ötesine taşıyor.
Bir tarafta nükleer silahlar, casus uydular ve gelişmiş dinleme sistemleri bulunurken diğer tarafta sessiz bir odada oturup zihninde beliren görüntüleri kağıda çizen insanlar vardı. Ve bütün bunlar, aynı istihbarat yarışının parçasıydı. Project Stargate bugün bize insan zihninin gizli güçlerini kanıtlamıyor. Ancak Soğuk Savaş sırasında devletlerin üstünlük sağlamak için ne kadar sıra dışı ihtimalleri araştırmaya hazır olduğunu açıkça gösteriyor. Belki de bu hikayenin en şaşırtıcı yönü, medyumların gerçekten casusluk yapıp yapamadığı değil, Amerikan devletinin böyle bir şeyin mümkün olup olmadığını öğrenmek için yirmi yılı aşkın süre araştırmalar yürütmüş olmasıdır. Peki sizce Project Stargate yalnızca Soğuk Savaş döneminin başarısız ve sıra dışı bir istihbarat deneyi miydi, yoksa insan zihninin sınırlarını anlamaya yönelik tarihin en ilginç araştırmalarından biri mi?
