Antik Mısır denildiğinde akla piramitler, mumyalar, firavunlar ve dev mezarlar geliyor. Ancak Mısır tarihinin piramitlerden yüzlerce yıl önceki dönemine ait mezarlar, çok daha karanlık bir ihtimali gündeme getiriyor. Bir hükümdar öldüğünde, ona hizmet eden insanlar da öldürülerek hükümdarla birlikte öteki dünyaya gönderiliyor olabilir miydi?. 5 Ekim 2026'da Frontiers in Environmental Archaeology dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, yaklaşık bir asırdır tartışılan bu soruya dikkat çekici yeni kanıtlar ekledi. Araştırmanın merkezinde, Mısır'ın Abydos bölgesindeki Umm el-Qa'ab kraliyet mezarlığında bulunan yaklaşık 5.000 yıllık insan kalıntıları bulunuyor. Burası, Mısır'ın Birinci Hanedan dönemindeki ilk hükümdarlarından bazılarının gömüldüğü son derece önemli bir alan. Bu mezarlar, Giza'daki Büyük Piramit'in inşa edilmesinden 500 yıldan daha eski bir döneme ait. Abydos'taki kraliyet mezarlarını ilginç hale getiren yalnızca yaşları değil. Hükümdarların mezarlarının çevresinde çok sayıda daha küçük insan mezarı bulunuyor. Arkeolojik bulgular, bu kişilerin bir bölümünün saray çevresinde yaşayan görevliler, zanaatkarlar ve kraliyet hizmetinde bulunan insanlar olabileceğini gösteriyor. Üstelik bu insanların önemli bir bölümünün hükümdarların ölüm dönemlerine yakın tarihlerde gömülmüş olması, yaklaşık yüz yıl önce bölgeyi araştıran Mısırbilimci Flinders Petrie'nin dikkatini çekmişti. Petrie oldukça ürpertici bir ihtimal ortaya attı. Bu insanlar doğal yollarla ölmemiş olabilirdi. Hükümdar öldüğünde, ona hizmet etmeye ölümden sonra da devam etmeleri için kasıtlı olarak öldürülmüş olabilirlerdi. Arkeolojide buna genellikle retainer sacrifice, yani hükümdara bağlı kişilerin kurban edilmesi adı veriliyor.
Fakat Petrie'nin teorisinin büyük bir sorunu vardı. İnsan kalıntılarında öldürüldüklerini kesin biçimde gösterecek yeterli fiziksel kanıt bulunamamıştı. Eğer çok sayıda insan kasıtlı olarak öldürülmüşse bunun kemiklerde iz bırakması beklenebilirdi. Bu nedenle yıllar boyunca zehirleme, boğma veya kemiklerde belirgin iz bırakmayan başka ölüm yöntemleri tartışıldı. Doğal ölüm ihtimali de tamamen ortadan kaldırılamadı. Abydos böylece arkeolojinin yaklaşık bir asır boyunca çözülemeyen dosyalarından birine dönüştü. Purdue Üniversitesi'nden biyoarkeolog Roselyn Campbell ise Petrie'nin kazılarından kalan insan kalıntılarının bir bölümünü modern adli antropoloji yöntemleriyle yeniden inceleyerek tartışmaya yeni bir boyut kazandırdı. Cambridge Üniversitesi'ndeki Duckworth Collection'da korunan 46 kafatası üzerinde yapılan incelemelerde, 18 kafatasında kişinin ölümüne yakın zamanda meydana gelmiş travmalar tespit edildi. Başka bir ifadeyle incelenen kafataslarının yaklaşık yüzde 39'unda ciddi travma izleri vardı. Bu yaralanmaların önemli bir bölümünü kafatasındaki kırıklar oluşturuyordu. Araştırmaya göre bazı darbeler hızlı bilinç kaybına, iç kanamaya ve ölüme yol açabilecek kadar ciddi olabilirdi. Bazı bireylerde kesici veya keskin kuvvet travmasına işaret eden izler de belirlendi. Özellikle bir kişinin göz çevresinde ağır bir yaralanmanın izi dikkat çekti. Fakat bilim insanları henüz bu insanların hangi araçlarla öldürülmüş olabileceğini kesin olarak bilmiyor. Antik Mısır sanatında hükümdarların düşmanlarının başına topuzla vurduğu ünlü sahneler bulunmasına rağmen, incelenen kafataslarındaki bazı kırıkların klasik ağır topuz darbelerinden beklenen çökme tipi yaralanmalara tam olarak uymadığı belirtiliyor. Dolayısıyla cinayetlerde kullanılmış olabilecek silah veya araç konusunda kesin bir sonuca ulaşılmış değil.
Burada önemli bir ayrıntı daha bulunuyor. 46 kafatasından 18'inde travma belirlenmesi, diğer 28 kişinin doğal nedenlerle öldüğü anlamına gelmiyor. Boğma, havasız bırakma veya zehirleme gibi bazı ölüm yöntemleri kafatasında belirgin iz bırakmayabilir. Ayrıca araştırmacıların elinde bütün bireylerin eksiksiz iskeletleri bulunmadığı için vücudun diğer bölgelerinde olabilecek yaralanmaların tamamını incelemek mümkün değil. Bu nedenle araştırmanın sonucu Abydos'taki bütün insanlar kurban edildi şeklinde yorumlanamaz. Fakat ölüm zamanına yakın ciddi kafa travmalarının bu kadar yüksek oranda görülmesi, kraliyet mezarlarının çevresine gömülen insanların en azından bir bölümünün kasıtlı biçimde öldürülmüş olabileceği görüşünü önemli ölçüde güçlendiriyor. Peki Mısır'ın ilk hükümdarları neden kendi hizmetkarlarını öldürmek istemiş olabilir? Bunun cevabı Antik Mısırlıların ölümden sonraki yaşam anlayışında gizleniyor olabilir. Antik Mısır kültüründe ölüm, yaşamın tamamen sona ermesi olarak görülmüyordu. Mezarlara yiyecek, kaplar, araçlar, süs eşyaları ve günlük yaşamda kullanılan çeşitli nesnelerin bırakılması da ölen kişinin bunlara öteki dünyada ihtiyaç duyacağı düşüncesiyle bağlantılıydı. Aynı düşünce insanların kendisine de uygulanmış olabilir. Bir hükümdarın hayattayken hizmetkarlara, zanaatkarlara ve saray görevlilerine ihtiyacı varsa, ölümden sonraki yaşamında da aynı kişilere ihtiyaç duyacağı düşünülmüş olabilir. Böylece hükümdarın yakın çevresindeki bazı insanlar öldürülerek onunla birlikte öteki dünyaya gönderilmiş olabilir.
Bunun yalnızca dini değil, siyasi bir anlamının da bulunabileceği düşünülüyor. Mısır'ın merkezi bir devlet haline gelmeye başladığı bu çok erken dönemde hükümdarın insanların yaşamı ve ölümü üzerindeki gücü, kraliyet otoritesinin son derece sert bir göstergesi olmuş olabilir. Ancak bunun araştırmacıların tarihsel yorumu olduğunu ve mezarlardan doğrudan okunabilen kesin bir niyet kanıtı bulunmadığını belirtmek gerekiyor. Bir başka önemli nokta ise bu uygulamanın bütün Antik Mısır tarihi boyunca sürdüğünü düşünmenin yanlış olması. Bulgular özellikle Mısır tarihinin çok erken dönemine, Birinci Hanedan kraliyet mezarlarına ilişkin. İnsanların hükümdarlarla birlikte öldürülmesi gerçekten uygulanmışsa bile bunun uzun süre devam etmediği anlaşılıyor. Her hükümdarın ölümünde çok sayıda yetişmiş saray görevlisini, zanaatkarı ve hizmetliyi kaybetmenin ekonomik ve toplumsal açıdan son derece maliyetli olması bunun nedenlerinden biri olabilir. Daha sonraki Mısır dönemlerinde gerçek insanların yerine sembolik hizmetkâr figürlerinin mezarlara bırakıldığını görüyoruz. Özellikle şabti veya uşabti adı verilen küçük figürlerin ölen kişiye ölümden sonraki yaşamında hizmet edeceğine inanılıyordu. Bir bakıma gerçek insan hizmetkarların yerini zamanla onların sembolik temsilcileri almış olabilir.
Yeni araştırma böylece yüz yıldan uzun süredir devam eden eski bir tartışmayı yeniden gündeme taşıyor. Yaklaşık 5.000 yıl önce Abydos'ta kraliyet mezarlarının çevresine gömülen insanların en azından bir bölümünün kafataslarında ölüm zamanına yakın meydana gelmiş ciddi travmalar bulunması, bazı saray görevlilerinin hükümdarlarının ölümünün ardından kasıtlı biçimde öldürülmüş olabileceği ihtimalini güçlendiriyor. Daha da çarpıcı olan ise bütün bunların Giza'nın dev piramitlerinden yüzlerce yıl önce gerçekleşmiş olması. Büyük Piramit henüz ufukta yükselmemişken, Mısır'ın ilk kralları ölümden sonraki yaşam, kraliyet otoritesi ve hükümdarın çevresindeki insanların kaderi hakkında son derece farklı bir düzen kurmuş olabilir. Belki de Abydos'taki 5.000 yıllık mezarlar yalnızca Mısır'ın ilk hükümdarlarını saklamıyor. Çevrelerindeki sessiz mezarlar, bir kral öldüğünde onun öteki dünyadaki sarayının da beraberinde götürülmeye çalışıldığı çok daha karanlık bir dönemin izlerini taşıyor olabilir.
Kaynak: Roselyn A. Campbell
