1925 yılında İngiliz kaşif Percy Harrison Fawcett, dünyanın en büyük ve en zorlu yağmur ormanlarından biri olan Amazon'un derinliklerine doğru bir yolculuğa çıktı. Yanında 21 yaşındaki oğlu Jack Fawcett ve genç yol arkadaşı Raleigh Rimell bulunuyordu. Üç adamın amacı, modern haritalarda bulunmayan, varlığı henüz bilimsel olarak kanıtlanmamış ve Fawcett'in yıllardır izini sürdüğü eski bir uygarlığın kalıntılarına ulaşmaktı. Fawcett, keşfetmeyi umduğu bu gizemli yerleşime yalnızca bir harf vermişti Z. Ancak bu yolculuk, keşif tarihinin en büyük kayboluş vakalarından birine dönüşecekti. Çünkü üç adam Amazon ormanlarının içine girdikten sonra bir daha geri dönmedi ve son günlerinde başlarına neler geldiği hiçbir zaman kesin olarak öğrenilemedi. 1867 yılında İngiltere'de doğan Percy Harrison Fawcett, İngiliz ordusunda görev yapmış, haritacılık ve arazi ölçümü konusunda eğitim almış deneyimli bir subaydı. 1906 yılından itibaren Güney Amerika'da keşif ve haritalandırma çalışmalarına katılmış, Bolivya ve Brezilya'nın ulaşılması güç bölgelerinde uzun yolculuklar gerçekleştirmişti. Bu araştırmalar sırasında Amazon havzasının Avrupa'da yaygın biçimde tasvir edildiğinden çok daha karmaşık bir geçmişe sahip olabileceğini düşünmeye başladı. O dönemde birçok araştırmacı, yoğun yağmur ormanlarının büyük ve örgütlü toplumların gelişmesine elverişli olmadığına inanıyordu. Fawcett ise bölgedeki eski yerleşim izlerinin, yerel anlatıların ve tarihî belgelerin farklı bir geçmişe işaret edebileceğini savunuyordu.
Fawcett'in düşüncelerini etkileyen önemli kaynaklardan biri, bugün Brezilya Milli Kütüphanesi'nde korunan ve 512 Numaralı El Yazması olarak bilinen tarihî belgeydi. 1753 tarihli bu Portekizce metinde, Brezilya'nın iç kesimlerinde araştırma yapan bir grubun terk edilmiş büyük bir yerleşimle karşılaştığı anlatılıyordu. Belgede kemerli girişlerden, taş yapılardan, eski meydanlardan ve anlamı çözülemeyen yazıtlardan söz ediliyordu. Ancak anlatılan yerleşimin kesin konumu belirtilmiyordu. Bu nedenle söz konusu metin, gerçekten keşfedilmiş bir şehrin güvenilir kaydı olarak kabul edilemezdi. Fawcett yine de bu tür belgeleri, kendi gözlemlerini ve bölgeden topladığı bilgileri bir araya getirerek Amazon'un derinliklerinde eski bir uygarlığın kalıntılarının bulunabileceğine inanmaya başladı. Yıllar içinde zihninde şekillenen bu yerleşimi Z olarak adlandırdı. Fawcett'in aradığı şey yalnızca birkaç eski yapı değildi. Ona göre Amazon'un iç kesimlerinde geçmişte büyük toplulukların yaşadığı yolların ve yerleşim merkezlerinin oluşturulduğu, karmaşık bir toplumsal düzenin geliştiği bir uygarlığın izleri bulunabilirdi. Böyle bir keşif, Güney Amerika'nın eski tarihi hakkındaki yerleşik düşünceleri değiştirebilirdi. Ancak Fawcett'in varsayımları ile bilimsel olarak kanıtlanmış gerçekler arasında önemli bir fark vardı. Z şehrinin varlığını doğrulayacak kesin bir arkeolojik bulgu henüz elde edilmemişti.
20 Nisan 1925 tarihinde Fawcett, Brezilya'nın Cuiaba kentinden hareket ederek son büyük keşif yolculuğuna başladı. Yanında oğlu Jack ve Raleigh Rimell vardı. Başlangıçta yerel yardımcılar ve yük hayvanları da keşif ekibine eşlik ediyordu. Fawcett, büyük bir keşif grubu yerine küçük bir ekiple ilerlemeyi tercih etmişti. Daha az insanla hareket etmenin yolculuğu kolaylaştıracağını, erzak ihtiyacını azaltacağını ve karşılaşabilecekleri yerli topluluklarla iletişim kurmalarını kolaylaştırabileceğini düşünüyordu. Ancak bu karar, yolculuğun ilerleyen aşamalarında üç adamı ciddi tehlikeler karşısında daha savunmasız bırakacaktı. Amazon'un iç kesimlerinde ilerlemek, dönemin koşullarında son derece güçtü. Yoğun bitki örtüsü, sıcaklık, böcekler, hastalıklar, nehir geçişleri ve yön bulma sorunları, keşif yolculuklarının en büyük tehlikeleri arasındaydı. Fawcett ve arkadaşları da bu zorluklarla karşılaştı. Raleigh Rimell'in ayağında ortaya çıkan ciddi bir sorun, ekibin hareket kabiliyetini etkileyebilecek durumdaydı. Buna rağmen Fawcett yolculuğunu sürdürmeye kararlıydı. Çünkü yıllardır aradığı yerleşimin izlerine ulaşabileceğine inanıyordu.
29 Mayıs 1925 tarihinde keşif ekibi, Fawcett'in önceki yolculuklarından tanıdığı ve Dead Horse Camp, yani Ölü At Kampı olarak adlandırdığı bölgeye ulaştı. Burası, Fawcett'in 1920 yılındaki keşiflerinden birinde atını kaybettiği yerdi. Kaşif, bu noktadan eşi Nina'ya bir mektup gönderdi. Mektubunda yolculuğun koşullarından, karşılaştıkları güçlüklerden ve ilerleyişlerinden söz ediyordu. Yazdıkları, bütün zorluklara rağmen keşfini sürdürme konusunda kararlı olduğunu gösteriyordu. Fawcett bu aşamada kendilerine eşlik eden yardımcıları geri gönderdi ve oğlu Jack ile Raleigh Rimell'i yanına alarak ormanın daha derin bölgelerine doğru ilerledi. Bu mektup, üç adamdan alınan son doğrulanmış haber oldu. 29 Mayıs 1925 tarihinden sonra Percy Fawcett, Jack Fawcett ve Raleigh Rimell'in nerede bulunduğunu kesin olarak gösteren güvenilir bir kayıt ortaya çıkmadı. Ne yeni bir mektup gönderildi ne de keşif ekibinin geri döndüğünü gösteren bir kanıt bulundu. Üç adam, Amazon'un geniş ve ulaşılması güç coğrafyasında kaybolmuştu.
Fawcett'in ortadan kaybolması başlangıçta hemen bir felaket olarak değerlendirilmedi. Çünkü deneyimli kaşif, uzun süre haber alınamayabilecek bir bölgeye girdiğini önceden belirtmişti. Ancak aylar geçmesine rağmen kendisinden hiçbir haber gelmemesi endişeleri artırdı. Zamanla bu endişeler uluslararası basına yansıdı ve Fawcett'in akıbetini araştırmak amacıyla yeni keşif seferleri düzenlenmeye başladı. Araştırmacılar, onun izlediği düşünülen güzergahları takip etmeye, bölgedeki topluluklardan bilgi toplamaya ve kayıp ekibe ait olabilecek izleri incelemeye çalıştı. Yıllar boyunca Fawcett'in kayboluşuyla ilgili farklı açıklamalar ortaya atıldı. Bazı araştırmacılar, üç adamın hastalık, açlık, yaralanma veya doğal koşullar nedeniyle hayatlarını kaybetmiş olabileceğini düşündü. Bir nehir geçişinde yaşanabilecek kaza, ciddi bir enfeksiyon ya da erzak yetersizliği, küçük bir keşif ekibi için ölümcül sonuçlar doğurabilirdi. Bir başka ihtimal, keşif ekibinin karşılaştığı bir toplulukla yaşanan anlaşmazlık sonucunda öldürülmüş olmasıydı. Ancak bu iddiayı doğrulayacak güvenilir fiziksel kanıtlar bulunamadı ve belirli bir yerli topluluğun sorumlu olduğunu kesin biçimde söylemek mümkün olmadı.
Fawcett'in kayboluşu etrafında zamanla daha sıra dışı hikayeler de oluştu. Bazı anlatılarda kaşifin aradığı şehre ulaştığı, bazılarında ormanda yaşamaya devam ettiği, bazılarında ise dış dünyadan uzak bir topluluğa katıldığı ileri sürüldü. Ancak bu iddiaların hiçbiri güvenilir tarihsel belgelerle doğrulanamadı. Fawcett'e ait olduğu öne sürülen insan kalıntıları da araştırıldı, fakat bunların gerçekten kayıp kaşife ait olduğu kesin olarak belirlenemedi. Böylece onun son yolculuğunun nasıl sonuçlandığı sorusu cevapsız kaldı. Bu olayın en dikkat çekici yönlerinden biri ise Fawcett'in kayboluşundan onlarca yıl sonra Amazon'da gerçekleştirilen arkeolojik araştırmalardı. Özellikle Brezilya'nın Yukarı Xingu bölgesinde yapılan çalışmalar, geçmişte burada birbirleriyle bağlantılı büyük yerleşim ağlarının bulunduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar eski yolların savunma hendeklerinin, düzenlenmiş yerleşim alanlarının ve insan eliyle değiştirilmiş geniş arazilerin izlerini belirledi. Kuhikugu olarak bilinen arkeolojik alan ve çevresindeki bulgular, Amazon havzasının geçmişte karmaşık toplumsal yapılara ev sahipliği yaptığını gösteren önemli kanıtlar arasında yer aldı.
Bu keşifler, Fawcett'in Amazon'da gelişmiş yerleşimlerin bulunabileceğine ilişkin düşüncesinin bütünüyle temelsiz olmadığını ortaya koyuyordu. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardı. Arkeologların ortaya çıkardığı yerleşimler, Fawcett'in aradığı Z şehrinin bulunduğunu kanıtlamıyordu. Üstelik keşfedilen eski Amazon yerleşimlerinin birçoğu, Fawcett'in hayal ettiği anıtsal taş şehirlerden farklı özellikler taşıyordu. Bu toplumlar büyük taş tapınaklardan çok, toprak işleri, yollar, hendekler, tarım alanları ve çevreyi dönüştüren mühendislik uygulamalarıyla iz bırakmıştı. Günümüzde uydu görüntüleri, uzaktan algılama yöntemleri ve LiDAR gibi teknolojiler sayesinde yoğun bitki örtüsünün altında saklanan eski insan faaliyetlerinin izleri araştırılabiliyor. Bu çalışmalar, Amazon'un geçmişte sanılandan çok daha yoğun ve karmaşık yerleşim ağlarına sahip olduğunu gösteren yeni bulgular ortaya çıkarıyor. Fawcett'in yaşadığı dönemde ise bu imkanlar bulunmuyordu. Bir araştırmacı, ormanın içinde üzeri bitkilerle kaplanmış eski bir yolu veya zamanla biçimini kaybetmiş bir yerleşim alanını fark etmeden yanından geçebilirdi.
Bu durum, Fawcett'in gerçekten eski bir yerleşimin yakınlarına kadar ulaşmış olabileceği ihtimalini akla getiriyor. Ancak bunun gerçekleştiğine ilişkin herhangi bir kesin kanıt bulunmuyor. Onun son güzergahı tam olarak bilinmediği için, aradığı yerleşime ne kadar yaklaşmış olabileceğini belirlemek de mümkün değil. Fawcett'in hikayesinde tarihsel gerçeklerle varsayımların birbirine karıştırılmaması gerekiyor. Amazon'da eski ve karmaşık uygarlıkların yaşamış olması arkeolojik bir gerçekken, Fawcett'in Z şehrini bulduğu düşüncesi hala kanıtlanmamış bir ihtimal olarak kalıyor. Percy Fawcett'in kayboluşunun üzerinden bir asırdan fazla zaman geçti. Buna rağmen üç adamın nerede ve nasıl hayatlarını kaybettikleri kesin biçimde bilinmiyor. Son mektuplarının gönderildiği yer bilinse de oradan sonra hangi yolu izledikleri, ne kadar ilerledikleri ve son günlerinde neler yaşadıkları hala açıklığa kavuşmuş değil.
Bugün bu olay yalnızca kayıp bir kaşifin hikayesi olarak değerlendirilmiyor. Aynı zamanda insanlığın geçmişe ilişkin bilgilerinin ne kadar değişebileceğini gösteren dikkat çekici bir tarihsel örnek olarak görülüyor. Fawcett'in aradığı belirli Z şehri bulunamadı, fakat Amazon'un derinliklerinde geçmişte büyük ve örgütlü toplulukların yaşadığını gösteren arkeolojik kanıtlar ortaya çıkarıldı. Böylece onun araştırdığı temel sorulardan biri, ölümünden uzun yıllar sonra bilimsel açıdan yeni bir anlam kazandı. 1925 yılında Percy Fawcett, oğlu Jack ve Raleigh Rimell dünyanın henüz yeterince tanımadığı bir geçmişin izlerini bulmak amacıyla Amazon ormanlarına girdi. Üç adamdan bir daha haber alınamadı. Arkalarında yalnızca son bir mektup, tamamlanmamış bir keşif yolculuğu ve cevabı bulunamayan sorular bıraktılar. Belki de bu hikayenin en çarpıcı tarafı, Fawcett'in kayıp bir şehri ararken kendisinin de tarihin en büyük kayboluş bilmecelerinden birine dönüşmesidir. Çünkü aradığı şehir hiçbir zaman kesin olarak bulunamadı, fakat onun peşine düştüğü düşünce, Amazon'un geçmişine ilişkin araştırmaların bugün bile merak uyandıran sorularından biri olmayı sürdürüyor.
