Beş yüz yıl önce Osmanlı'da yaşayan bir insan, kendi arsasına istediği büyüklükte bir ev yapabilir miydi? Komşusunun avlusunu gören bir pencere açabilir, sokağa doğru balkon uzatabilir veya evinin üzerine yeni bir kat çıkabilir miydi? Bugün belediyelerin ve imar müdürlüklerinin ilgilendiği bu meseleler, Osmanlı döneminde de insanların karşısına çıkıyordu. Üstelik bazen küçük bir pencere veya birkaç karışlık duvar yüzünden komşular mahkemelik olabiliyordu. Osmanlı'da şehirler sanıldığı gibi tamamen kuralsız biçimde büyümüyordu. Ancak bugünkü anlamda her yerde geçerli tek bir imar kanunu da bulunmuyordu. Yapılaşma mülkiyet hakları, komşuluk ilişkileri, kadı kararları, devletin emirleri ve yerel uygulamalarla şekilleniyordu. Bir insanın arsasının sahibi olması, o arsa üzerinde çevresini hiç düşünmeden istediği her şeyi yapabileceği anlamına gelmiyordu.
Örneğin bir kişi evini genişletmek istediğinde, yapacağı değişikliğin komşusuna zarar verip vermeyeceği önem taşıyabiliyordu. Yeni açılan bir pencerenin komşu evin avlusunu doğrudan görmesi, ortak kullanılan bir duvara müdahale edilmesi veya bir yapının sokağın geçişini engelleyecek biçimde genişletilmesi anlaşmazlıklara yol açabiliyordu. Böyle durumlarda taraflar kadı mahkemesine başvurabiliyor, gerektiğinde yapı ustalarının ve bilirkişilerin görüşleri alınabiliyordu. Özellikle mahremiyet, Osmanlı evlerinin mimarisinde dikkat çeken unsurlardan biriydi. Yüksek bahçe duvarları, iç avlular ve pencerelerin yerleşimi yalnızca mimari tercihlerden kaynaklanmıyordu. Aile hayatının dışarıdan ne kadar görülebileceği de önemseniyordu. Ancak komşuya bakan her pencerenin kesinlikle yasak olduğu düşünülmemelidir. Her anlaşmazlık, bulunduğu yerin koşullarına ve ortaya çıkan zararın niteliğine göre değerlendirilebiliyordu.
Peki, Osmanlı'da evlerin yüksekliği sınırsız mıydı? Bu sorunun cevabı da döneme göre değişiyordu. İlk yüzyıllarda bina yüksekliğini etkileyen başlıca unsurlar arasında yapı malzemeleri, ekonomik imkanlar ve yerel uygulamalar bulunurken, 19. yüzyılda daha açık kurallar getirilmeye başlandı. Özellikle 1848 yılında çıkarılan Ebniye Nizamnamesi, bina yükseklikleri, inşaat izinleri ve sokakların düzenlenmesi konusunda önemli hükümler içeriyordu. Böylece yapılaşma, daha sistemli bir denetim anlayışına doğru ilerledi. Osmanlı şehirlerinin en büyük sorunlarından biri ise yangınlardı. İstanbul'da evlerin önemli bir bölümü ahşaptan yapılıyordu. Ahşap, kolay işlenebilen ve görece ekonomik bir malzemeydi ancak dar sokaklarda birbirine yakın inşa edilen evler, yangınların hızla yayılmasına neden olabiliyordu. Bazen küçük bir evde başlayan yangın, rüzgarın etkisiyle bütün bir mahalleyi yok edebiliyordu. Bu nedenle devlet özellikle sonraki dönemlerde taş ve tuğla gibi malzemelerle yapılan kagir binaları teşvik etmeye, sokakları genişletmeye ve yangın sonrasında mahalleleri daha düzenli biçimde yeniden kurmaya çalıştı.
Bir başka ilginç konu da sokakların kullanımıydı. Osmanlı'da bir dükkan sahibinin iş yerini sokağa doğru genişletmesi veya bir ev sahibinin yapısını ortak geçiş alanına taşırması her zaman serbest değildi. İnsanların kullandığı yolların daraltılması, ulaşımın engellenmesi ve ortak alanlara müdahale edilmesi hukuki sorunlar doğurabiliyordu. Bugün kaldırım işgali olarak tartıştığımız bazı meselelerin benzerleri, yüzyıllar önce de şehir hayatının gündemindeydi. Osmanlı'da şehircilik anlayışı özellikle Tanzimat döneminde büyük bir değişim geçirdi. 1848 Ebniye Nizamnamesi, 1860'lı yıllardaki yollar ve binalarla ilgili düzenlemeler ve 1882 Ebniye Kanunu modern imar hukukuna doğru atılan önemli adımlar oldu. Artık devlet yalnızca komşular arasındaki anlaşmazlıkları çözmekle ilgilenmiyor, sokakların genişliğinden binaların yüksekliğine kadar şehirlerin nasıl gelişeceğini daha ayrıntılı biçimde belirlemeye çalışıyordu.
Elbette bu kuralların bütün Osmanlı şehirlerinde aynı şekilde uygulandığını söylemek mümkün değildir. İstanbul, Bursa, Edirne, Halep ve diğer şehirler iklimleri, yapı malzemeleri, ekonomik koşulları ve yerel gelenekleri nedeniyle birbirinden farklı gelişmişti. Ayrıca bir kuralın çıkarılması onun her mahallede eksiksiz uygulandığı anlamına gelmiyordu. Bugün Osmanlı'dan kalan tarihi sokaklara, ahşap evlere ve birbirine yakın yapılara baktığımızda yalnızca eski bir mimariyi görmüyoruz. O sokaklarda bir zamanlar yaşanmış komşuluk anlaşmazlıklarının, mülkiyet mücadelelerinin yangın korkusunun ve şehirleri düzenleme çabalarının izleri de bulunuyor.
Aradan beş yüz yıl geçmiş olmasına rağmen bazı sorular hala değişmedi. Bir insan kendi arsasında ne kadar özgür olmalı? Bir bina yapılırken komşuların hakları ne ölçüde korunmalı? Şehirler insanların yaşamını kolaylaştırmak için mi, yoksa mümkün olduğunca fazla yapı inşa etmek için mi büyümeli? Belki de Osmanlı şehircilik tarihinin en ilginç yanı tam burada saklıdır. Bugün modern imar sorunları olarak gördüğümüz pek çok meselenin kökleri, yüzlerce yıl önce aynı sokakları paylaşan insanların hayatına kadar uzanıyor.
