Bugün bir yakınımızı kaybettiğimizde geriye yüzlerce fotoğrafı, videosu ve dijital izi kalabiliyor. 19. yüzyılda ise durum tamamen farklıydı. Fotoğrafçılığın henüz yeni ve pahalı olduğu yıllarda birçok insan hayatı boyunca tek bir kez bile fotoğraf çektiremiyordu. Bu nedenle sevilen biri öldüğünde ailesinin elinde ona ait hiçbir görüntü bulunmayabiliyordu. Özellikle Viktorya döneminde yaygınlaşan ölüm sonrası fotoğrafçılık, yani post-mortem photography, işte böyle bir dünyada ortaya çıktı. Ölen kişinin fotoğrafını çektirmek bugün ürpertici görünse de dönemin insanları için çoğu zaman ölümün sergilenmesinden çok hatıranın korunması anlamına geliyordu.
Fotoğrafçılığın 19. yüzyılın ortalarında yaygınlaşmasıyla birlikte Avrupa ve Amerika'da ölüm sonrası portreler de görülmeye başladı. Bunun en dokunaklı örnekleri çocuk fotoğraflarıydı. Çocuk ölüm oranlarının yüksek olduğu bir dönemde bazı anne ve babalar, kaybettikleri çocuklarının hayattaki hiçbir fotoğrafına sahip değildi. Ölümden sonra çekilen portre böyle durumlarda çocuğun ailede kalan tek görüntüsü olabiliyordu. Çocuk bazen yatağında uyuyormuş gibi yatırılıyor, bazen beşiğine yerleştiriliyor, çevresine çiçekler konuluyor veya sevdiği oyuncaklarla birlikte fotoğraflanıyordu. Bugün karanlık görünen bu sahnelerin arkasında aslında çok tanıdık bir duygu vardı. Unutmamak.
Bazı fotoğraflarda ölen kişi yalnız değildi. Anne, baba, kardeşler veya eş de kadraja girebiliyordu. Böylece ortaya bir tür son aile portresi çıkıyordu. Ölen kişinin gözlerinin kapalı bırakıldığı örnekler olduğu gibi, daha canlı bir görünüm oluşturmak amacıyla fotoğraf üzerinde gözlerin belirginleştirildiği veya sonradan çeşitli rötuşların yapıldığı örnekler de bulunuyordu. Fotoğrafın kendisi ise yalnızca aile albümüne konulan bir görüntü olmayabiliyordu. Bazı aileler bu fotoğrafları yakınlarına gönderiyor veya küçük hatıra kartları biçiminde saklıyordu. Ölüm, günümüzde olduğundan çok daha görünür biçimde gündelik hayatın içerisindeydi ve yasın kendine ait güçlü ritüelleri bulunuyordu.
Ancak Viktorya dönemi ölüm fotoğrafları hakkında internette oldukça yaygın bir yanılgı var. Eski bir fotoğrafta kişinin arkasında metal bir destek görülmesi, onun mutlaka ölü olduğu anlamına gelmez. Uzun pozlama süreleri nedeniyle yaşayan insanların hareketsiz kalmasına yardımcı olmak amacıyla da çeşitli baş ve vücut destekleri kullanılıyordu. İnternette ölü insanların ayakta tutulduğu iddiasıyla paylaşılan pek çok fotoğrafın aslında yaşayan kişilere ait sıradan stüdyo portreleri olduğu düşünülüyor. Gerçek ölüm sonrası fotoğraflarda ise kişinin yatağında, koltukta veya tabutunda görüntülendiği örneklere rastlamak daha olağandı. Bu nedenle yalnızca bir fotoğrafın ürpertici görünmesine bakarak onun ölüm sonrası çekildiğine karar vermek doğru değil.
Bu geleneğin ortaya çıkmasında dönemin ölümle kurduğu ilişkinin de büyük payı vardı. 19. yüzyılda salgın hastalıklar, doğum komplikasyonları ve bugün tedavi edilebilen pek çok hastalık insanların hayatını çok daha kolay tehdit edebiliyordu. Ölüm çoğu zaman hastanelerin kapalı kapıları ardında değil, evlerin içerisinde gerçekleşiyordu. Cenazenin hazırlanması, yakınların vedalaşması ve yas ritüelleri aile yaşamının daha görünür parçalarıydı. Fotoğraf da zamanla bu vedanın araçlarından birine dönüştü. İnsanlar ölümü yok saymak yerine onu hatıranın içine dahil ediyordu.
20. yüzyıla gelindiğinde fotoğraf makinelerinin yaygınlaşması ve insanların yaşamları boyunca çok daha fazla fotoğrafının çekilmesiyle bu tür portrelere duyulan ihtiyaç büyük ölçüde azaldı. Ölümün giderek hastanelere ve profesyonel kurumlara taşınması da Batı toplumlarının ölümle kurduğu ilişkiyi değiştirdi. Bugün eski bir ölüm sonrası portresine baktığımızda görüntü bize rahatsız edici gelebilir. Fakat o fotoğrafı çektiren aile için aynı kare bambaşka bir anlam taşıyordu. O görüntü bir ölünün fotoğrafından önce, bir annenin çocuğundan, bir eşin sevdiği insandan ya da bir ailenin kaybettiği yakınından geriye kalan tek yüz olabiliyordu. Viktorya döneminin bu sıra dışı geleneği bu yüzden yalnızca ölümün değil, insanların unutmaya karşı verdiği mücadelenin de hikayesidir.
#Tarih #ViktoryaDönemi #FotoğrafTarihi #İlginçTarih #Ekubo
