Gece evde yalnızsınız. Arkadan birinin sizi izlediğine dair güçlü bir his beliriyor. Başınızı çevirdiğinizde kimse yok. Koridordan geçerken sanki hemen arkanızda biri yürüyormuş gibi geliyor ya da karanlık bir odada yalnız olmadığınızdan neredeyse emin oluyorsunuz. Ortada görülen bir insan, duyulan belirgin bir ses veya dokunan biri yoktur. Buna rağmen başka birinin orada bulunduğu hissi şaşırtıcı derecede gerçek olabilir. Bilimsel literatürde bu deneyim genellikle felt presence veya presence hallucination olarak adlandırılır. İlginç olan, bunun yalnızca korku hikayelerinde anlatılan bir durum olmamasıdır. Aşırı yorgunluk, uyku ile uyanıklık arasındaki geçişler, yoğun stres ve bazı nörolojik durumlarla birlikte ortaya çıkabildiği bilinmektedir.
Beynimiz yalnızca çevremizdeki dünyayı anlamaya çalışmaz, aynı zamanda kendi bedenimizin nerede olduğunu da sürekli hesaplar. Gözlerden, kaslardan, eklemlerden, iç kulaktaki denge sisteminden ve dokunma duyusundan gelen bilgiler bir araya getirilerek bedenimizin uzaydaki konumu hakkında devamlı bir model oluşturulur. Normalde bu işlemlerin hiçbirini fark etmeyiz. Elimizi arkamıza götürdüğümüzde gözümüzle görmesek bile elin bize ait olduğunu ve yaklaşık olarak nerede bulunduğunu biliriz. Fakat beynin beden, hareket ve çevresindeki alan hakkındaki bu bilgileri birleştirmesinde geçici bir uyumsuzluk oluştuğunda, kişinin kendi bedenine ait bazı sinyaller dışarıdaki başka bir varlığa aitmiş gibi algılanabilir.
Bu konuda oldukça çarpıcı gözlemler nöroloji araştırmalarından geliyor. İsviçreli nörobilimci Olaf Blanke ve çalışma arkadaşlarının çalışmaları, beynin özellikle bedenin uzaydaki konumunu ve benlik algısını oluşturan ağlarındaki bozulmaların varlık hissiyle ilişkili olabileceğini gösterdi. Bazı nörolojik hastalarda kişi hemen arkasında veya yanında başka birinin bulunduğunu hissedebiliyordu. Araştırmacılar daha sonra robotik bir düzenek kullanarak sağlıklı katılımcılarda da benzer bir yanılsamayı deneysel olarak oluşturmayı başardı. Katılımcı elleriyle önündeki robotik sistemi hareket ettirirken başka bir robot sırtına dokunuyordu. Hareket ile sırttaki dokunma arasına küçük bir zaman gecikmesi eklendiğinde bazı katılımcılar arkalarında görünmeyen birinin bulunduğunu hissettiklerini bildirdi.
Bu deneyin önemi, görünmeyen bir varlık hissinin en azından bazı durumlarda doğaüstü bir açıklama gerektirmeden ortaya çıkabileceğini göstermesidir. Beyin kişinin yaptığı hareket ile birkaç an sonra bedeninde hissettiği dokunuşu doğru biçimde eşleştiremediğinde, normalde kendisine ait olması gereken duyusal bilgi yabancı bir kaynaktan geliyormuş gibi yorumlanabilir. Başka bir deyişle beyin bazen kendi bedenimizin izini yanlışlıkla ikinci bir kişiye dönüştürebilir. Bu elbette odada biri olduğunu hisseden herkesin beyninde aynı mekanizmanın gerçekleştiği anlamına gelmez. Varlık hissinin farklı koşullarda farklı nedenleri olabilir.
Deneyimin özellikle karanlık, sessizlik ve yalnızlıkla ilişkilendirilmesi de tesadüf olmayabilir. Görsel bilgi azaldığında beyin çevre hakkında daha fazla tahminde bulunmak zorunda kalır. Karanlık bir odadaki belirsiz bir gölge insan siluetine, evin doğal biçimde çıkardığı küçük bir ses ayak sesine benzeyebilir. Üstelik korkmuş veya tetikte olduğumuzda beynimiz belirsiz uyaranları potansiyel tehlike olarak yorumlamaya daha yatkın hale gelebilir. Evrimsel açıdan düşünüldüğünde çalılıktaki belirsiz hareketi tehlike sanıp yanılmak, gerçek bir tehdidi fark edememekten daha az maliyetli olabilir. Ancak bu açıklama her varlık hissinin aynı mekanizmadan kaynaklandığını kanıtlamaz.
Benzer deneyimler uyku sırasında da görülebilir. Özellikle uyku felcinde kişi bilincinin açıldığını hissederken bedenini hareket ettiremeyebilir ve odada başka birinin bulunduğuna ilişkin son derece güçlü bir izlenim yaşayabilir. Bazı insanlar yatağın yanında duran bir figür gördüklerini, bazıları yalnızca izlendiğini, bazıları ise odada tarif edemediği bir varlık bulunduğunu söyler. Uyku araştırmaları bu deneyimleri REM uykusuna ait özelliklerin uyanıklığa taşınmasıyla ilişkilendirir. Beynin bir bölümü uyanıklık durumuna geçerken rüya üretimi ve kasların geçici olarak hareketsiz kalmasını sağlayan süreçlerin henüz tamamen sona ermemesi, gerçek oda ile rüya benzeri algıların birbirine karışmasına yol açabilir.
Dağcıların ve kutup kaşiflerinin anlatılarında da buna benzeyen sıra dışı deneyimler vardır. Aşırı yorgunluk, yalnızlık, soğuk, oksijen azlığı veya fiziksel stres altında bazı kişiler yanlarında görünmeyen bir yol arkadaşının bulunduğunu hissettiklerini anlatmıştır. Bu fenomen bazen third man factor adıyla da anılır. Ancak birbirinden çok farklı koşullarda bildirilen bütün bu deneyimleri tek bir biyolojik mekanizmaya indirgemek doğru olmaz. Bilimin ortaya koyduğu daha ilginç gerçek şudur: İnsan beyninin bir başkasının varlığını hissetmesi için her zaman karşısında gerçekten bir insan görmesi gerekmez.
Belki de bu deneyimin ürkütücü tarafı tam olarak burada yatıyor. Genellikle gözlerimizin bize gösterdiği dünyanın dışarıda olduğu gibi var olduğunu düşünürüz. Oysa algıladığımız dünya, dışarıdan gelen bilgiler ile beynin yaptığı tahminlerin sürekli birleşimidir. Çoğu zaman bu sistem olağanüstü iyi çalışır. Fakat çok kısa bir an için bile dengesi değiştiğinde, boş bir odanın içinde yalnızca tek bir insan bulunurken zihin ikinci bir kişinin varlığını yaratabilir. Arkamızı dönüp baktığımızda kimseyi göremememiz hissin sahte olduğunu hemen ortadan kaldırmaz. Çünkü bazen beynin yarattığı en güçlü hayalet, gördüğümüz değil, orada olduğundan emin olduğumuz şeydir.
