Bir şeyden kaçıyorsunuz ama bacaklarınız sanki ağır çekimde hareket ediyor. Yardım istemek için bağırıyorsunuz fakat sesiniz çıkmıyor. Size saldıran birine yumruk atıyorsunuz ama kolunuz güçsüzleşiyor ve yumruğunuz hedefe bir türlü ulaşmıyor. Rüyalarda oldukça sık anlatılan bu tuhaf deneyimin arkasında, beynimizin uyurken bedenimizi korumak için kullandığı olağanüstü bir mekanizma bulunuyor.
Rüyaların en canlı ve hikaye benzeri olanlarının önemli bir bölümü REM uykusu sırasında görülür. REM, Rapid Eye Movement, yani hızlı göz hareketleri evresidir. Bu sırada beynin bazı bölgeleri oldukça aktif olmasına rağmen bedenimiz aynı hareketliliği göstermez. Beyin sapındaki mekanizmalar omurilikteki motor nöronların faaliyetini büyük ölçüde baskılar ve iskelet kaslarında geçici bir hareketsizlik meydana gelir. Buna REM atonisi adı verilir. Gözleri hareket ettiren kaslar ve solunum gibi yaşamsal işlevleri sürdüren kaslar ise bundan aynı şekilde etkilenmez.
Bu sistem aslında son derece önemli bir güvenlik mekanizmasıdır. Rüyanızda bir aslandan kaçtığınızı düşünün. Eğer beyniniz rüyadaki hareket komutlarını olduğu gibi gerçek kaslarınıza aktarsaydı yataktan kalkıp koşmaya, tekme atmaya veya yanınızdaki kişiye vurup kendinizi yaralamaya başlayabilirdiniz. REM atonisi, beynin yarattığı hareketli dünyanın büyük ölçüde rüyanın içinde kalmasını sağlar.
Peki neden rüyada koşmaya çalışırken ağırlaşıyor veya attığımız yumruk sanki pamuktan yapılmış gibi hissediliyor? Bunun tek açıklaması REM atonisi değildir. Rüyadaki hareketler gerçek kaslardan ve çevreden gelen normal duyusal geri bildirimle desteklenmez. Beyin, hareket ettiğinizi hayali bir beden üzerinden kurgularken gerçek dünyadaki hareket ve temas bilgileri eksiktir. Bu uyumsuzluk, rüyanın içinde koşuyorum ama ilerleyemiyorum ya da vuruyorum ama gücüm yok şeklinde deneyimlenebilir. Üstelik her insan ve her rüya aynı değildir, bazı rüyalarda son derece hızlı koşabilir, bağırabilir hatta uçabiliriz.
Ses konusunda da benzer bir durum vardır. Rüyada zihnimizde bağırdığımız halde bunu gerçek dünyada yüksek sesle gerçekleştirmeyebiliriz. Özellikle uyku felci sırasında durum çok daha çarpıcıdır. Bilinç uyanmaya başladığı hâlde REM atonisi birkaç saniye veya dakika devam edebilir. İnsan çevresinin farkında olduğunu hissederken hareket edemediğini veya ses çıkaramadığını yaşayabilir. Bu nedenle uyku felci, sıradan bir rüyadan çok daha gerçek ve ürkütücü hissedebilir.
İşin ilginç tarafı, bu sistem her zaman kusursuz çalışmaz. REM uykusu davranış bozukluğu adı verilen durumda REM sırasında beklenen kas hareketsizliği yeterince oluşmaz ve kişi rüyasında yaptığı hareketleri gerçek bedeniyle de gerçekleştirebilir, konuşabilir, bağırabilir, tekme veya yumruk atabilir. Yani rüyada kaçarken ağırlaşan bacaklarımız aslında beynimizin başarısızlığı değil, çoğu zaman bizi yatağımızda tutan çok gelişmiş bir biyolojik sistemin parçasıdır. Zihin rüyada koşarken bedenin yerinde kalması, beynin gece boyunca uyguladığı en ilginç güvenlik önlemlerinden biridir.
