Mardin ile Midyat arasında uzanan taşlık tepelerin, vadilerin ve eski köylerin arasında, Anadolu’nun en köklü inanç coğrafyalarından biri bulunuyor. Tur Abdin. Süryanice adı Tanrı’nın kullarının dağı anlamına gelen bu bölge, yüzyıllar boyunca Süryani Ortodoks geleneğinin en önemli merkezlerinden biri oldu. Burada tarih yalnızca yıkılmış duvarlarda veya terk edilmiş yapılarda yaşamıyor bazı manastırlarda yüzyıllardır sürdürülen ibadet geleneği bugün hala devam ediyor. Tur Abdin’in en önemli yapılarından biri Midyat yakınlarında bulunan Mor Gabriel Manastırı’dır. Manastırın temellerinin 397 yılında Mor Şmuel ve Mor Şemun tarafından atıldığı kabul ediliyor. Bu tarih, Mor Gabriel’i dünyanın halen işlevini sürdüren en eski Hristiyan manastır geleneklerinden birinin parçası haline getiriyor. Ancak bugün gördüğümüz yapı tek seferde inşa edilmedi. Yüzyıllar boyunca yeni kiliseler, ibadet bölümleri, mezarlar ve yaşam alanları eklendi böylece manastır adeta taşlarla yazılmış uzun bir tarih kitabına dönüştü.
Mor Gabriel’in taş avlularından içeri girildiğinde bölgenin neden bu kadar özel olduğu daha iyi anlaşılıyor. Kalın taş duvarlar, kemerli geçitler, küçük pencereler ve sessiz ibadet mekanları gösterişli olmaktan çok insanı dış dünyadan uzaklaştıracak şekilde tasarlanmış görünüyor. Kompleks içerisinde Meryem Ana Kilisesi, Resuller Kilisesi, Kırk Şehitler Kilisesi, Mor Şmuel Mabedi ve farklı dönemlerden kalan başka bölümler bulunuyor. Ana kilisede günümüze ulaşan 6. yüzyıl mozaik kalıntıları ise buradaki Bizans dönemi sanatının dikkat çekici izlerinden biri. Fakat Tur Abdin’i yalnızca Mor Gabriel’den ibaret düşünmek büyük bir hata olur. Bölgenin tepelerine ve köylerine yayılan çok sayıda kilise, manastır ve eski dini yapı bulunuyor. UNESCO’nun Tur Abdin için hazırlanan dosyasında yaklaşık seksen köyün yanı sıra yüz civarında kilise ve yetmiş kadar manastırdan söz ediliyor. Bu yoğunluk bize geçmişte burada birbirinden kopuk birkaç dini yapı değil, geniş bir manastır ve köy kültürünün var olduğunu gösteriyor.
Bu coğrafyada inziva geleneğinin de önemli bir yeri vardı. Keşişler yalnızca toplu ibadet etmiyor, bazıları daha sakin ve izole alanlarda yaşamayı tercih ediyordu. Dağların ve vadilerin oluşturduğu doğal yalnızlık, Tur Abdin’i manastır hayatı için elverişli bir bölge haline getirmişti. Kayalara tepelere ve köylerin yakınlarına yapılan dini yapılar zaman içerisinde birbirine bağlı büyük bir manevi coğrafya oluşturdu. Tur Abdin’i daha da sıra dışı yapan şey ise bu kültürün yalnızca mimariyle günümüze ulaşmamış olmasıdır. Süryanice ibadet geleneği bölgedeki bazı kilise ve manastırlarda yaşamaya devam ediyor. Yani yüzlerce yıl önce aynı taş duvarların arasında duyulan duaların ve ilahilerin dili tamamen kaybolmuş değil. Bir anlamda burada yalnızca binalar değil, sesler de geçmişten günümüze taşınmış durumda.
Bölgenin tarihi elbette kesintisiz bir huzur hikayesi değildi. Roma ve Bizans dönemlerinden Orta Çağ’a, farklı devletlerin hâkimiyetinden modern döneme kadar Tur Abdin büyük siyasi ve toplumsal değişimlere tanıklık etti. Buna rağmen manastırlar, kiliseler ve Süryani kültürü farklı dönemlerde varlığını sürdürmeyi başardı. Bu yüzden buradaki taş yapılara bakarken yalnızca mimari eserleri değil yüzyıllarca değişen dünyanın ortasında yaşamaya devam eden bir kültürü görüyoruz. Tur Abdin hakkında zaman zaman enerjisi yüksek bölge gizemli enerji alanı veya benzeri ifadeler kullanılıyor. Bunların bilimsel olarak kanıtlanmış fiziksel bir enerji olgusu olduğunu gösteren bir veri bulunmuyor. Fakat insanların burada güçlü bir atmosfer hissettiğini söylemesi şaşırtıcı değil. Çünkü bazı mekanlar yüzlerce yıl boyunca aynı amaçla kullanıldığında, insanın karşısına yalnızca taş ve toprak çıkmıyor mekanın hafızası da çıkıyor.
Mor Gabriel’in avlusunda duran bir insanın çevresindeki taşların bazıları, yaklaşık on altı yüzyıllık bir geleneğin parçalarıdır. Bu duvarlar farklı imparatorlukların yükselişini ve çöküşünü, savaşları, göçleri ve değişen sınırları gördü. Buna rağmen aynı coğrafyada manastır yaşamının izleri tamamen kaybolmadı. Belki de Tur Abdin’in gerçek gizemi yeraltında saklanan bilinmeyen bir oda, kayıp bir hazine veya açıklanamayan bir enerji değildir. Çok daha etkileyici bir gerçek gözümüzün önündedir. Dünya defalarca değişirken, bu taş tepelerde başlayan bir manastır geleneği yaklaşık 1.600 yıl sonra hala yaşamaya devam ediyor. Bazı tarihi yerlerde geçmişin kalıntılarını görürsün. Tur Abdin’de ise geçmişin hala nefes aldığını hissedersin.
