Mona Lisa, çoğu insanın sandığı gibi yalnızca gizemli gülümseyen bir kadın portresi değildir. Bu resimde anlatılmak istenen şey, tek bir duygu ya da tek bir hikaye değil, insanın kendisini algılama biçimindeki büyük kırılmadır, yani Orta Çağ’ın tanrısal düzen merkezli bakışından, Rönesans’ın insan merkezli dünyasına geçişin sessiz bir ilanıdır.
Resimdeki kişinin, Floransalı bir tüccarın eşi olan Lisa Gherardini olduğu genel kabul görür, fakat bu biyografik bilgi resmin anlamını açıklamak için neredeyse önemsizdir. Çünkü Leonardo da Vinci, bu tabloyu bir sipariş portresi gibi değil, yıllarca üzerinde çalıştığı bir insan bilinci deneyi gibi ele almıştır ve tabloyu teslim etmeyip yanında taşıması da bunun en güçlü kanıtıdır.
Resimde asıl ne anlatılmak isteniyor?
1. Gülümseme: Sabit bir duygu yok
Mona Lisa’nın gülümsemesi ne tam bir mutluluk ne de açık bir hüzündür, bakış açısına göre kaybolur, geri gelir, değişir ve bu bilinçli bir tercihtir, çünkü Leonardo burada şunu söyler: İnsan tek bir duygu değildir; insan, değişen bir haller toplamıdır. Bu yüzden Mona Lisa’ya baktığında ne hissettiğini çözememen bir hata değil, resmin tam olarak çalıştığı noktadır.
2. Gözler: İzleyiciye ait olan anlam
Mona Lisa’nın gözleri, nereye geçersen geç seni izliyormuş gibi gelir, çünkü perspektif ve ışık kullanımıyla anlamın merkezini resimden alıp izleyiciye taşır, yani bu tabloda bakan değil, bakılan sensin, resim sana bir duygu dayatmaz, senin iç halini geri yansıtır.
3. Arka plan: İnsan ve doğa aynı düzlemde
Arkadaki manzara gerçekçi ama gerçek dışı görünür. Dağlar, yollar ve nehirler sanki mantıksız biçimde yükselir ve akar, bu da insanın doğadan kopuk olmadığını, aksine onunla aynı kaotik düzenin parçası olduğunu anlatır, yani Mona Lisa doğaya hükmeden bir figür değil, doğayla birlikte var olan bir bilinçtir.
4. Eller ve duruş: Güçlü ama sakin bir özne
Ellerin yumuşak ama kararlı biçimde birleşmesi, dönemin kadın portrelerindeki edilgenliği kırar. Mona Lisa ne baştan çıkarıcıdır ne de boyun eğici, burada anlatılan şey sessiz bir özne olma halidir, yani bakılan ama teslim olmayan bir insan duruşu.
Mona Lisa, sanatsevere net bir mesaj vermez, net mesajlar rahatlatır, belirsizlik ise zihni meşgul eder, bu tablo da yüzyıllardır insanların ona bakıp kendileriyle yüzleşmesine neden olur ve bu yüzden; kimi için mutlu, kimi için melankolik, kimi için mesafeli, kimi için tehditkar görünür, resim değişmez ama bakan insan değiştikçe anlam da değişir.
