Gize Piramitleri'nin birkaç kilometre güneyinde, milyonlarca turistin ziyaret ettiği ünlü anıtlardan çok uzakta olmayan bir bölgede, Antik Mısır'ın en tuhaf piramit projelerinden birinin kalıntıları bulunuyor fakat burayı diğer arkeolojik alanlardan ayıran yalnızca yapının tamamlanmamış olması değil, Zawyet el-Aryan olarak bilinen bölgenin modern dönemde askeri alan içerisinde kalması nedeniyle araştırmacıların buraya erişiminin ciddi biçimde kısıtlanmış olmasıdır. Bu nedenle yaklaşık bir asır önce çekilmiş fotoğraflar, yapılmış çizimler ve erken dönem kazı kayıtları, bugün hala yapıyı anlamaya çalışan araştırmacılar için olağanüstü önem taşımaktadır. Söz konusu yapı genellikle Zawyet el-Aryan'ın Bitmemiş Kuzey Piramidi olarak adlandırılır. Bugün yüzeyde Keops veya Kefren piramitleri gibi gökyüzüne yükselen dev bir taş kütlesi bulunmadığı için ilk bakışta piramit kelimesi yanıltıcı gelebilir çünkü proje muhtemelen henüz temel ve yeraltı bölümleri hazırlanırken terk edilmiş, piramidin üst yapısı ya hiç yükselmemiş ya da son derece erken bir aşamada bırakılmıştır.
Fakat toprağın altında hazırlanan bölüm, projenin küçük olmadığını açıkça gösterir. 1900'lerin başında İtalyan arkeolog Alessandro Barsanti burada kapsamlı çalışmalar gerçekleştirdiğinde, kayaya oyulmuş devasa bir açık çukur ve bu çukura ulaşan uzun bir geçitle karşılaştı. Piramidin merkezine doğru ilerleyen geniş iniş koridoru, yüzeyden aşağıdaki büyük alana ulaşıyor ve burada son derece dikkat çekici bir mimari düzen ortaya çıkıyordu. Alanın ölçeği, burasının sıradan bir mezar çukuru değil, büyük bir kraliyet anıtının çekirdeği olarak tasarlanmış olabileceğini düşündürüyordu. Çukurun içerisinde en dikkat çekici unsurlardan biri, dev granit bloklardan oluşturulmuş merkezi bölüm idi. Barsanti'nin kayıtlarında burada olağanüstü büyüklükte taşların kullanıldığı görülür. Merkezde ayrıca oval biçimli büyük bir granit tekne veya küveti andıran nesne bulunuyordu. Bunun gerçek işlevi kesin biçimde çözülebilmiş değildir lahit benzeri bir unsur, ritüel amaçlı bir yapı veya piramidin planlanan mezar düzeninin parçası olabileceğine ilişkin farklı yorumlar yapılmıştır.
İşte Zawyet el-Aryan dosyasının ilk büyük bilmecesi burada başlar. Böylesine büyük bir yeraltı bölümü hazırlanmışken piramit neden tamamlanmadı? Muhtemel cevaplardan biri, yapının adına inşa edildiği hükümdarın çok kısa süre tahtta kalmış olmasıdır. Antik Mısır'da bir kralın ölümünden önce mezar kompleksinin tamamlanamaması sıra dışı değildi ve kısa hükümdarlık dönemleri devasa projelerin yarım kalmasına neden olabiliyordu. Fakat Zawyet el-Aryan örneğinde problemi daha da büyüten başka bir soru vardır. Bu piramit kimin için yapılıyordu? Yapının tarihlendirilmesi ve sahibinin kimliği uzun süredir tartışmalıdır. Bölgede bulunan bazı yazıt ve işaretlerin okunması konusunda araştırmacılar aynı sonuca ulaşamamış, özellikle bir kral adına ait olabilecek hiyerogliflerin yorumlanması farklı teorilerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Yapı genellikle Mısır'ın 4. Hanedanı çevresine tarihlendirilir ve Keops'un ailesinden veya onun ardından gelen az bilinen hükümdarlardan biriyle ilişkilendirilir ancak piramidin sahibinin kesin kimliği konusunda tartışma tamamen kapanmış değildir.
Bu belirsizlik küçük görünse de aslında son derece önemlidir, çünkü 4. Hanedan Mısır tarihinin dev piramitler çağıdır. Keops, Kefren ve Mikerinos gibi hükümdarların anıtları bu dönemin mimari gücünü gösterirken, Zawyet el-Aryan'daki yarım kalmış yapı aynı çağın tamamlanamamış bir başka dev projesinin iskeleti olabilir. Dosyanın modern dönemde gizemli bir karakter kazanmasının temel nedeni ise arkeolojiden çok coğrafyadır. Zawyet el-Aryan bölgesinin önemli bölümleri zaman içerisinde Mısır ordusunun kontrolündeki askeri alan içerisinde kalmış, bu durum Bitmemiş Kuzey Piramidi'ne erişimi ve yeni kapsamlı arkeolojik çalışmalar yapılmasını son derece zorlaştırmıştır. Dolayısıyla internette zaman zaman karşılaşılan Mısır hükûmeti gizli bir keşfi saklıyor türündeki iddiaların aksine, alanın kapalı olması tek başına altında bilinmeyen olağanüstü bir şey bulunduğunu kanıtlamaz bilinen gerçek, bölgenin askeri kullanım nedeniyle modern arkeolojik araştırmalara büyük ölçüde kapalı kalmasıdır
Fakat bu durumun yarattığı bilimsel problem gerçektir. Çünkü araştırmacılar bugün yapının birçok ayrıntısını incelerken büyük ölçüde Barsanti'nin 1904-1905 yıllarında yaptığı kazılardan kalan fotoğraflara, planlara ve gözlemlere başvurmak zorundadır. Başka bir ifadeyle modern lazer tarama gelişmiş jeofizik yöntemler, fotogrametri ve yeni arkeolojik analiz tekniklerinin kullanılabileceği çağda, Antik Mısır'ın en ilginç yarım kalmış piramitlerinden biri hakkındaki temel bilgilerimizin önemli kısmı yüz yıldan daha eski kayıtlara dayanmaktadır. Üstelik tamamlanmamış olması yapıyı değersiz hale getirmek yerine arkeologlar açısından belki daha da önemli kılmaktadır. Tamamlanmış bir piramitte inşaat yöntemlerinin büyük bölümü tonlarca taşın altında gizlenirken, yarım bırakılmış bir piramit eski Mısırlıların bir piramidi nasıl inşa etmeye başladıklarını gösterebilir. Zeminin nasıl hazırlandığı, yeraltı odalarının hangi aşamada açıldığı, dev taş blokların ne zaman yerleştirildiği ve üst yapı yükselmeden önce hangi bölümlerin tamamlandığı gibi sorular yarım kalmış bir şantiyede çok daha açık biçimde görülebilir.
Bu nedenle Zawyet el-Aryan'ın gerçek gizemi, altında fantastik makineler veya kayıp bir uygarlığın teknolojisinin bulunması değildir. Çok daha somut ve tarihsel açıdan değerli bir bilinmezlikle karşı karşıyayız: Antik Mısır'ın piramit çağının ortasında başlatılmış devasa bir kraliyet projesi sahibinin kimliği kesinleşmeden ve neye dönüşeceğini tam olarak göremeden yarım bırakılmıştır. Bugün Gize'de Keops Piramidi milyonlarca ziyaretçinin karşısında bütün görkemiyle yükselirken, birkaç kilometre ötede onun çağının başka bir hikayesi toprağın altında sessizce durmaktadır biri firavunların gücünün tamamlanmış anıtıysa, Zawyet el-Aryan belki de aynı gücün yarıda kesilmiş taslağıdır. Ve bu dosyanın en ilginç sorusu hala cevapsızdır. Eğer Zawyet el-Aryan'ın Bitmemiş Kuzey Piramidi tamamlanabilseydi, bugün Gize'nin büyük piramitleriyle birlikte anılan dördüncü bir dev anıtın karşısında mı duruyor olacaktık?
