Delilerin toplandığı bir yer değil, dünyanın akıllı saydıklarından şüphe edilen bir yer.
Şehrin eski mahallelerinden birinde, iki apartmanın arasına sıkışmış küçük bir kıraathane vardır. Önünden her gün yüzlerce insan geçmesine rağmen çoğu içeri girmez. Bunun nedeni mekanın eskiliği ya da gösterişsizliği değildir. Kapının üzerinde asılı duran tabeladır: Meczup Kıraathanesi. İsmi görenlerin bir kısmı gülümser, bazıları içeride kimlerin oturduğunu merak eder, bazıları ise hiç düşünmeden yoluna devam eder. Çünkü bugün meczup denildiğinde insanların zihninde çoğunlukla garip davranan, aklından şüphe edilen veya toplumdan kopmuş biri canlanır. Bu yüzden dışarıdan bakıldığında burası sanki dünyanın geri kalanına uyum sağlayamamış insanların toplandığı tuhaf bir mekan gibidir.
Oysa içeri girildiğinde manzara şaşırtıcı derecede sıradandır. Eski ahşap masalar, ince belli bardaklar, kitaplar, gazeteler ve yıllardır aynı yerde duran sandalyeler vardır. Bir köşede emekli öğretmen, karşı masada üniversite öğrencisi, pencerenin önünde işsiz bir adam oturur. Arada doktor gelir, marangoz gelir, akademisyen gelir, bütün gününü sokaklarda geçiren biri gelir. Burada kimsenin mesleği kapıdan girdikten sonra fazla önem taşımaz. Çünkü Meczup Kıraathanesi'nde insanların birbirine ilk sorduğu soru, ne iş yapıyorsun, değildir. Bazen masaya oturan bir yabancıya sorulan ilk soru şudur, son zamanlarda aklından çıkaramadığın şey ne?
Belki de kıraathanenin asıl hikayesi tam burada başlar. Çünkü meczup kelimesi yalnızca bugün ona yüklediğimiz anlamdan ibaret değildir. Sözcüğün kökeninde cezbedilmek, çekilmek ve kendinden geçmek vardır. Tasavvufi gelenekte ise meczup, ilahi bir cezbenin etkisiyle dünyaya ve onun alışılmış düzenine karşı ilgisini kaybetmiş kişi için kullanılabilmiştir. Böyle biri dışarıdan bakıldığında toplumun davranış kalıplarına uymadığı için anlaşılmaz, hatta deli sanılabilir. Fakat kelimenin eski anlamında mesele yalnızca akıl değildir. Bazen insanın başka insanların önem verdiği şeylere artık önem vermemesi, başka bir hakikatin peşinden gitmesi ve dünyanın olağan kabul ettiği düzenden uzaklaşmasıdır.
Kıraathanenin sahibi de mekanına bu adı tesadüfen vermemiştir. Fakat bunu kimseye açıklamaz. İnsanlar yıllardır onun neden böyle bir isim seçtiğini tartışır. Bazıları burada gerçekten meczupların toplandığını söyler. Bazıları ismin yalnızca müşteriyi meraklandırmak için konduğunu düşünür. Bir başkası ise sahibinin gençliğinde tasavvufla ilgilendiğini iddia eder. Gerçeği bilen yoktur. Adam her sabah çayları hazırlar, gazeteleri masalara bırakır ve insanların konuşmalarını uzaktan dinler.
Pencerenin yanındaki masada yıllardır aynı yere oturan emekli bir matematik öğretmeni vardır. Bir gün masadakilere insanın verdiği kararların ne kadarının gerçekten kendisine ait olduğunu sorar. Yanında oturan ve hayatında üniversiteye gitmemiş adam bir süre düşündükten sonra, belki de insan önce kararını veriyor, sonra neden verdiğine dair kendisine güzel bir hikaye anlatıyor der. Öğretmen cevap vermez. Karşıdaki öğrenci not almak ister ama vazgeçer. Köşedeki yaşlı adam hafifçe gülümser. O anda masadaki en eğitimli insanın kim olduğu bellidir, fakat en çok bilenin kim olduğu artık o kadar belli değildir.
Başka bir gün bir profesör gelir. İnsan davranışları üzerine uzun uzun konuşur. Masadakiler onu dikkatle dinler. Konuşması bittiğinde yıllardır aynı kıraathaneye gelen yaşlı bir adam ona basit bir soru sorar: İnsan kendisini bu kadar iyi anlayabiliyorsa neden aynı hatayı tekrar tekrar yapıyor? Profesör önce cevap vermeye çalışır, sonra durur. Kimse yaşlı adamın büyük bir düşünür olduğunu iddia etmez. Belki söylediği şey yalnızca basit bir hayat gözlemidir. Fakat Meczup Kıraathanesi'nde önemli olan zaten kimin kazandığı değildir. Burada bazen yüz kitap okumuş bir insan bir cümleyle susturulur, bazen de çok etkileyici görünen bir söz birkaç dakika sonra tamamen anlamsızlaşır.
Çünkü burası farklı olmayı otomatik olarak bilgelik sayan bir yer de değildir. Her tuhaf düşünce derin değildir. Her anlaşılmayan insan dahi değildir. Herkesin aksini söylemek insanı haklı yapmaz. Bazı müdavimler saatler boyunca hiçbir yere varmayan fikirlerden söz eder. Aynı teoriyi aylarca anlatanlar, hayatlarındaki sorunlarla yüzleşmek yerine büyük meseleleri tartışanlar da vardır. İnsan bazen düşünerek hakikate yaklaşır, bazen de düşünmenin arkasına saklanır. Meczup Kıraathanesi'nin romantikleştirmediği şey tam olarak budur: Toplumdan farklı olmak tek başına erdem değildir.
Bu nedenle mekan bir rehabilitasyon merkezi de değildir. Burada ruhsal rahatsızlıklar gizemli bir bilgelik gibi sunulmaz. Ruhsal hastalık gerçektir ve ihtiyaç duyulduğunda profesyonel yardım gerektirir. Fakat kıraathanenin ilgilendiği başka bir mesele vardır. Toplum neden anlamadığı insanı bu kadar kolay etiketler? Sessiz bir insan neden soğuk kabul edilir? Kalabalıklardan hoşlanmayan biri neden asosyal ilan edilir? Para ve statü peşinde koşmayan bir insan neden başarısız sayılır? Herkesin istediği şeyleri istemeyen biri neden açıklama yapmak zorunda hisseder?
Bir süre sonra kıraathaneye gelenler, meczup kelimesinin yalnızca içeridekilere değil, dışarıdaki dünyaya da tutulmuş bir ayna olduğunu fark etmeye başlar. Sabah istemediği bir işe gidip akşam eve dönerek yıllarca aynı hayatı yaşayan insan mı daha makuldür, yoksa bütün bunları bırakıp başka türlü yaşamak isteyen kişi mi? Hiç ihtiyacı olmadığı halde sürekli daha fazlasını isteyen insan mı aklı başındadır, yoksa bir gün yeter diyerek kenara çekilen mi? Herkesin yaptığı şeyi yapmak normal olmak için yeterli midir? Eğer milyonlarca insan aynı yanılgıyı paylaşıyorsa, o yanılgı normal hale mi gelir?
Duvarlardan birinde yıllardır küçük kağıtlar asılıdır. Üzerlerinde cevaplar değil, yalnızca sorular vardır. İnsan kendisine yalan söylediğini ne zaman anlar? Bir diğerinde Unutmak iyileşmek midir? yazılıdır. Başka bir kağıtta Herkes aynı şeyi yapıyorsa o şey doğru mudur? sorusu vardır. En eskilerinden birinde ise yalnızca şu yazmaktadır; Bir ömrün boşa geçtiğine kim karar verir?
Kıraathanenin sahibi bu soruların altına cevap yazılmasına izin vermez. Çünkü ona göre bazı soruların görevi cevaplanmak değildir. İnsanın zihninde dolaşmaları gerekir. Bir soruya hemen cevap verdiğinizde ondan kurtulabilirsiniz. Cevapsız bıraktığınızdaysa bazen sizinle birlikte eve gelir. Sabah uyandığınızda hâlâ oradadır. Belki günler sonra verdiğiniz bir kararı değiştirir.
Bu yüzden dışarıdaki insanlar burayı zaman kaybedilen bir yer olarak da görür. Gerçekten de bazı müşteriler saatlerce oturur. Üretmez, para kazanmaz, herhangi bir sonuca ulaşmazlar. Üç saatlik konuşmanın sonunda masada yalnızca boş bardaklar kalabilir. Fakat zaman kaybetmenin ölçüsü nedir? Bir insan üç saat boyunca başka bir insanı dinleyip yirmi yıldır doğru bildiği bir şeyden ilk kez şüphe ettiyse o üç saat boşa mı gitmiştir? Hiç tanımadığı birinin hikayesinde kendi hayatını görmüşse? Yıllardır kendisine sormadığı bir soruyu ilk kez sormuşsa?
Belki de modern insanın en büyük takıntılarından biri her şeyin bir sonuca ulaşması gerektiğine inanmasıdır. Okunan kitabın faydası, yapılan yürüyüşün kilometresi, çalışılan saatin karşılığı, geçirilen zamanın verimliliği hesaplanır. Oysa insan zihninin en büyük değişimleri bazen ölçülemez. Meczup Kıraathanesi'nde bir akşam boyunca konuşulur ve hiçbir karar alınmaz. Fakat eve dönen birinin hayatında küçük bir çatlak oluşur. Daha önce sorgulamadığı bir şeyi sorgulamaya başlar. Belki hiçbir şey değişmez. Belki de yıllar sonra vereceği büyük bir kararın ilk tohumu o gece atılmıştır.
Zaman geçtikçe buraya öğrenmeye gelenlerle meczup olduğu düşünülenler arasındaki sınır kaybolmaya başlar. İlk gün herkesi incelemek için gelen üniversite öğrencisi aylar sonra kendisini anlatırken bulur. İnsanları çözebileceğini düşünen psikolog bir gece kendi hayatıyla ilgili cevaplayamadığı bir soruyla karşılaşır. Mahallenin deli diye küçümsediği yaşlı adamın yıllar önce üniversitede fizik dersleri verdiği öğrenilir. Bir başka adamın ise hiçbir gizemli geçmişi yoktur. Hayatının büyük bölümünü kahvehanelerde geçirmiştir. Fakat kırk yıl boyunca binlerce insanın aşık oluşunu, yalan söyleyişini, kaybedişini, kavga edişini, pişman oluşunu ve yaşlanışını seyretmiştir. Kitap bilgisi yoktur ama insan görmüştür. Hangisinin bilgisi daha değerlidir sorusuna yine kimse cevap veremez.
Böylece meczup kelimesinin anlamı yavaş yavaş değişmeye başlar. Başlangıçta tabeladaki sözcük içerideki insanları tarif ediyor gibi görünürken zamanla aslında bir soru haline gelir. Meczup kimdir? Gerçeklikten uzaklaşan mı? Herkesin peşinden koştuğu şeylere sırtını dönen mi? Bir düşüncenin peşinden yıllarını veren mi? Dünyaya fazla anlam yükleyen mi? Yoksa hiçbir şeyi sorgulamadan kendisine verilen hayatı yaşayan mı? Kıraathanenin bu soruya da cevabı yoktur.
Bir gece yağmur yağarken içeride yalnızca birkaç müdavim kalır. Sokaklar boşalmış, sandalyeler toplanmaya başlanmıştır. Yeni gelen gençlerden biri yıllardır herkesin sorduğu soruyu tekrar sorar: Neden buranın adı Meczup Kıraathanesi? Kıraathanenin sahibi ilk kez elindeki işi bırakır. Bir sandalye çeker ve müşterilerin karşısına oturur. Uzun süre kimse konuşmaz. Adam duvardaki sorulara, masalardaki boş bardaklara ve yıllardır buraya gelip giden insanlara bakar. Sonra şöyle der: Meczup, her zaman aklını kaybeden değildir. Bazen dünyanın peşinden koştuğu şeylerin büyüsünü kaybeden insandır. Bir süre daha sessizlik olur. Ardından ekler. Ben buraya meczuplar gelsin diye bu ismi vermedim. Buradan çıkanlar, kimin meczup olduğundan artık o kadar emin olamasın diye verdim.
O gece kimse bu sözlerin üzerine yeni bir tartışma başlatmaz. Çünkü Meczup Kıraathanesi'nde bazı sohbetler masada biter. Bazılarıysa insan kapıdan çıktıktan sonra başlar.
#MeczupKıraathanesi #Felsefe #İnsan #Toplum #Sorgulamak #Düşünce #Farkındalık #Ekubo
