Öldüğünde Bozkırın Yas Tuttuğu Savaşçı Prens
Türk tarihinin bazı isimleri vardır ki geride yalnızca kazandıkları savaşları değil, kendilerinden yüzyıllar sonra bile okunabilecek sözleri bırakırlar Kül Tigin, İkinci Göktürk Kağanlığı'nın en önemli savaşçılarından biri olarak tam da böyle bir isimdir ve onun hikayesini sıra dışı yapan şey, bir hükümdar olmamasına rağmen devletin kaderini değiştirecek kadar büyük bir askeri ve siyasi ağırlığa sahip olmasıdır. Kül Tigin, 684 yılında Göktürk hanedanının içine doğdu. Babası İlteriş Kağan, Çin'deki Tang hakimiyetine karşı başlayan bağımsızlık hareketinin ardından İkinci Göktürk Kağanlığı'nı kurmuş, böylece bir dönem parçalanmış olan Göktürk siyasi gücünü yeniden ayağa kaldırmıştı. Kül Tigin'in çocukluğu bu nedenle sakin sarayların değil, iktidar mücadelelerinin, seferlerin ve bozkırın sürekli değişen dengelerinin ortasında geçti.
Babası öldüğünde Kül Tigin henüz çocuktu ve devletin başına önce amcası Kapgan Kağan geçti ilerleyen yıllarda ise Kül Tigin genç yaşından itibaren savaş meydanlarında görünmeye başladı. Onun adına dikilen yazıtta anlatıldığına göre henüz on altı yaşındayken askerî mücadelelere katılıyor, farklı boylara ve düşman kuvvetlerine karşı düzenlenen seferlerde ön saflarda savaşıyordu. Fakat Kül Tigin'in hikayesini önemli yapan yalnızca iyi bir savaşçı olması değildi. Göktürk dünyasında kağanın gücü sadece tahtta oturmasından değil, boyları bir arada tutabilmesinden savaşta başarı göstermesinden ve Tengri tarafından verildiğine inanılan kut ile hükümdarlığını meşrulaştırabilmesinden kaynaklanıyordu. Kül Tigin ise kağan olmamasına rağmen ordunun en önemli güçlerinden biri haline gelmiş ve ağabeyi Bilge Kağan'ın hükümdarlığının sağlamlaşmasında belirleyici rol oynamıştı.
716 yılında Kapgan Kağan'ın ölümünden sonra Göktürk tahtında ciddi bir kriz ortaya çıktı. Kapgan'ın ardından oğlunun iktidara gelmesi hanedan içinde kabul görmeyince Kül Tigin harekete geçti ve yaşanan mücadele sonucunda ağabeyi Bilge Kağan tahta çıktı. Böylece Türk tarihinin en dikkat çekici siyasi ortaklıklarından biri doğdu tahtta Bilge Kağan, ordunun başında Kül Tigin ve devlet aklının merkezinde büyük devlet adamı Tonyukuk bulunuyordu. Bu üç isim döneminde Göktürk Kağanlığı yeniden güç kazandı ancak bozkırda devlet yönetmek yalnızca dışarıdaki düşmanlarla savaşmak anlamına gelmiyordu, çünkü farklı Türk boylarının bağlılığını korumak isyanları bastırmak, Çin'in siyasi ve ekonomik etkisine karşı denge kurmak ve geniş coğrafyada otoriteyi sürdürmek sürekli mücadele gerektiriyordu. Kül Tigin tam da bu dünyanın savaşçısıydı.
Yazıtlarda onun farklı savaşlarda kullandığı atlardan bile söz edilir bazı atlarının savaş sırasında vurulduğu, kendisinin ise çatışmaya devam ettiği anlatılır. Bu ayrıntılar Kül Tigin'i yalnızca adı bilinen uzak bir tarihsel figür olmaktan çıkararak, atının üzerinde ordunun önünde ilerleyen gerçek bir savaşçı görüntüsüne dönüştürür. Fakat Kül Tigin'in öyküsündeki en güçlü bölüm savaş meydanında değil ölümünden sonra yaşandı. Kül Tigin 731 yılında, 47 yaşında öldüğünde Bilge Kağan'ın duyduğu acı, kardeşi adına dikilen yazıtta olağanüstü güçlü ifadelerle anlatıldı. Bilge Kağan kardeşinin ölümünden derinden etkilendiğini, gözlerinin görmez ve aklının işlemez hale geldiğini anlatacak kadar açık bir yas dili kullandı bir kağanın kişisel acısının taş üzerine kazınması, Kül Tigin'in yalnızca askeri değil, ailesi ve devleti açısından taşıdığı önemi de gösteriyordu.
Onun cenaze töreninin etkisi ise Göktürk sınırlarının çok ötesine ulaştı. Kaynaklar ve Kül Tigin Yazıtı, cenaze törenine çevredeki farklı halklardan ve devletlerden temsilcilerin geldiğini gösterir Çin'den, Tibet'ten, Soğd dünyasından ve başka bölgelerden gelen elçiler bozkırın bu büyük savaşçısının ardından düzenlenen törene katıldı. Bu nedenle Kül Tigin'in ölümü yalnızca bir prensin kaybı değil dönemin Avrasya siyasi dünyasında yankı bulan önemli bir olaydı. Bilge Kağan daha sonra kardeşinin anısını yaşatmak için Orhun Vadisi'nde bir anıt kompleksi yaptırdı ve bugün Kül Tigin Yazıtı olarak bildiğimiz büyük taş 732 yılında dikildi. Metnin önemli bölümü Bilge Kağan'ın sözlerini içerirken yazıtın hazırlanmasında Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın yeğeni Yollug Tigin önemli rol oynadı.
Taşın üzerine yalnızca Kül Tigin'in kahramanlıkları yazılmadı. Göktürklerin nasıl yükseldiği, nasıl güç kaybettiği, Çin egemenliği altında yaşanan dönem, yeniden bağımsızlığın kazanılması ve Türk halkına verilen siyasi öğütler de anlatıldı. Böylece bir savaşçının mezar anıtı, zamanla Türk tarihinin en önemli yazılı belgelerinden birine dönüştü. Orhun Yazıtları'nın en etkileyici tarafı da burada ortaya çıkar karşımızda yalnızca zaferlerini öven bir devlet değil, kendi hatalarını anlatan, halkını uyaran ve gelecek kuşaklara neden güçlü kaldığını neden dağıldığını açıklamaya çalışan bir siyasi hafıza vardır. Kül Tigin'in adı bugün hala hatırlanıyorsa bunun nedeni yalnızca kaç savaşa katıldığı ya da kaç düşmanı mağlup ettiği değildir o, Türklerin kendi diliyle ve kendi yazısıyla taş üzerine bıraktığı en güçlü tarihsel anlatılardan birinin merkezindeki insandır.
Yaklaşık 1.300 yıl önce Orhun Vadisi'nde dikilen taş hala ayaktadır, fakat üzerinde anlatılan savaşların orduları, şehirleri ve hükümdarları çoktan tarihe karışmıştır. Belki de Kül Tigin'in hikayesinin en çarpıcı tarafı budur. Bir savaşçının kılıcı kendi çağını değiştirebilir, fakat ardından bırakılan sözler bin yıl sonrasına ulaşabilir.
