Şeytan, çoğu kültür ve dinde boynuzlu bir varlıktan çok, insanın içindeki çatışmayı, eğilimi ve direnci temsil eden bir kavramsal figürdür, yani dışarıdan gelip kulağa fısıldayan bağımsız bir yaratık olmaktan ziyade, insan zihninde zaten var olan arzuların, korkuların, kibirin ve kaçış mekanizmalarının bir adı gibi çalışır.
İslam düşüncesinde şeytan (İblis), ateşten yaratılmış, özgür iradeye sahip, kötülüğün yaratıcısı değil ama kötülüğü cazip hale getiren, süsleyen, gerekçelendiren bir varlık olarak anlatılır. Yani zorlamaz, sürüklemez, sadece yapabilirsin fikrini akla sokar ve seçim tamamen insana bırakılır, bu yüzden de sorumluluk hep insanın üstünde kalır.
Psikolojik açıdan bakıldığında ise şeytan, insanın bastırdığı dürtülerin, suçluluk duygusunun, yasakla kurduğu ilişkinin ve ben böyleyim ama aslında öyle olmak istemiyorum geriliminin sembolüdür. Modern dilde onu bazen ego, bazen gölge benlik, bazen de savunma mekanizması diye adlandırırız ama öz değişmez, insanın kendisiyle pazarlık yaptığı karanlık taraf olarak hep kalır.
Felsefi yorumlarda şeytan çoğu zaman itaat etmeyen akıl, sorgulayan ama kibirlenen bilinç olarak okunur, yani kör kötülük değil, sınırı aşan özgürlük arzusudur ve bu yüzden anlatılarda şeytan hep akıllıdır, konuşur, ikna etmeye çalışır çünkü kaba kuvvet değil, gerekçe üretir.
Şeytan ne tamamen dışsal bir canavar, ne de masum bir masaldır. O, insanın bunu yapmamalıyım ama istiyorum dediği her anın adı, vicdan ile arzu arasındaki o ince çatlağın sembolüdür ve bu yüzden hikayeler değişse de şeytan fikri hiç eskimez, çünkü insan zihni değişmez.
