Kadim Türklerde Tengri inancı, yalnızca bir gök tanrısına inanmak şeklinde açıklanamayacak kadar geniş bir dünya tasavvuruydu. Eski Türk topluluklarında gökyüzü, yeryüzü, insan, atalar, doğa ve görünmeyen varlıklar birbirinden bütünüyle kopuk değildi. Bu düzenin en yüce noktasında ise Tengri, yani Kök/Gök Tengri bulunuyordu. Orhun Yazıtları bu anlayışın en önemli yazılı kaynaklarından biridir Yazıtlarda Tengri, Türk kağanlarının iktidarı ve Türk halkının kaderiyle ilişkilendirilir. Bilge Kağan Yazıtı'ndaki meşhur ifadelerde hükümdarın konumu Tengri gibi, Tengri'de olmuş Türk Bilge Kağan şeklindeki sözlerle anlatılır. Kül Tigin Yazıtı'nda ise Türk devletinin yeniden yükselişi anlatılırken Tengri'nin iradesine açık biçimde gönderme yapılır. Buradaki Tengri, yalnızca gökyüzünün kişileştirilmesi değildir düzeni kuran, hükümdara kut veren ve gerektiğinde bu kutu geri alabilen üstün kudret olarak karşımıza çıkar.
Eski Türklerde hükümdarın gücünün önemli kavramlarından biri kut idi. Kağan yalnızca savaş kazanarak veya güçlü bir aileden gelerek hükümdar sayılmıyordu yönetme yetkisinin Tengri tarafından desteklendiğine inanılması gerekiyordu. Ancak bu, hükümdarın sınırsız ve dokunulmaz olduğu anlamına gelmezdi. Kağanın halkını doyurması, koruması, töreyi sürdürmesi ve siyasi düzeni sağlaması beklenirdi Başarısızlık, felaket ve devlet düzeninin bozulması Tengri'nin desteğinin kaybedilmesiyle ilişkilendirilebilirdi. Bu nedenle Tengri inancı siyasal meşruiyet anlayışıyla iç içeydi. Kadim Türk kozmolojisinde dünya yalnızca insanların yaşadığı maddi alandan ibaret değildi Orhun metinlerinde geçen Üze kök tengri, asra yağız yer kılındukda, ikin ara kişi oglı kılınmış ifadesi, kabaca Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış anlamına gelir. İnsan böylece gök ile yer arasındaki düzenin içerisinde konumlandırılır. Bu düşünce, eski Türk dünya görüşünün belki de en çarpıcı özetlerinden biridir.
Fakat Tengri tek başına bütün kutsal varlıkların yerine geçen basit bir tek tanrı modeli olarak düşünülmemelidir. Kaynaklarda Umay, Yer Su gibi kutsal güçler ve varlıklar da görülür. Umay özellikle çocukların, doğurganlığın ve koruyuculuğun çevresinde şekillenen önemli bir kutsal figürdür. Yer Su ise dağlar, nehirler, toprak ve belirli doğal alanlarla ilişkili kutsallıkları ifade eder. Dolayısıyla eski Türk dini dünyasını doğrudan modern anlamdaki tek tanrılı dinlerin kalıbına yerleştirmek tarihsel tabloyu fazlasıyla sadeleştirir. Aynı nedenl bugün sıkça kullanılan Şamanizm kelimesi de dikkatle ele alınmalıdır. Türk topluluklarında kamların bulunduğu, ruhlarla ilişkilendirilen ritüellerin gerçekleştirildiği ve doğanın kutsal kabul edildiği gelenekler vardı. Fakat Tengri merkezli siyasi ve kozmolojik anlayışın tamamını yalnızca Şamanizm diye adlandırmak yeterli değildir Üstelik eski Türk dünyası yüzyıllar boyunca çok geniş bir coğrafyaya yayıldığı için bütün
Türk topluluklarının her dönemde tamamen aynı inanç sistemine sahip olduğunu düşünmek de doğru olmaz. Tengri'nin en dikkat çekici özelliklerinden biri de insan biçiminde ayrıntılı bir tasvirinin bulunmamasıdır. Antik Yunan veya Mısır dünyasında gördüğümüz türden belirgin heykeller, aile ilişkileri ve uzun tanrısal maceralar Tengri için temel kaynaklarda görülmez. Tengri daha soyut, erişilmesi güç ve gökle bağlantılı üstün bir kudret olarak belirir. Bu özellik, Tengri inancını çağdaşlarının birçok mitolojik sisteminden ayıran önemli unsurlardan biridir. Eski Türklerde doğanın kutsallığı da Tengri anlayışından ayrı düşünülemez. Dağların, suların, ormanların ve belirli coğrafi alanların manevi anlamları bulunabiliyordu. Özellikle Ötüken, yalnızca siyasi bir merkez değil, Türk kozmolojisi ve devlet düşüncesi açısından da son derece güçlü bir mekandı. Orhun Yazıtları'nda Ötüken'de kalmanın Türk devletinin devamlılığı açısından taşıdığı önem özellikle vurgulanır.
Ölüm anlayışında ise atalara duyulan saygı güçlüydü. Mezar gelenekleri, balballar, defin uygulamaları ve ölen kişinin ardından gerçekleştirilen törenler, ölümün toplumsal ve manevi dünyada önemli bir kırılma olduğunu gösterir. Ancak popüler kültürde sıkça karşılaşılan Uçmağ Türk cenneti, Tamu Türk cehennemi biçimindeki son derece düzenli şema konusunda dikkatli olmak gerekir. Bu kavramların Türk dil ve kültür tarihinde karşılıkları vardır, fakat farklı dönemlere ait inanç unsurlarını tek bir değişmez Kadim Türk dini kitabı varmış gibi bir araya getirmek tarihsel açıdan yanıltıcı olabilir.
Belki de Tengri anlayışını en güçlü biçimde özetleyen düşünce şudur. Kağan bile göğün altında yaşardı. Ordular kazanabilir, devletler kurulabilir büyük hükümdarlar ortaya çıkabilirdi fakat düzenin üzerinde insanın sahip olmadığı daha büyük bir kudret bulunduğu düşünülüyordu. Kağanın gücü bile mutlak değildi. Ona verilen kut, aynı zamanda taşıması gereken ağır bir sorumluluktu. Bu nedenle kadim Türklerde Tengri inancı sadece Tanrı kimdi sorusunun cevabı değildir. Aynı zamanda Evren nasıl düzenlenmiştir, insan bu düzenin neresindedir, hükümdar neden yönetir, doğa neden kutsaldır ve devlet neden ayakta kalır sorularına verilen büyük bir kozmolojik cevaptır. Ve Orhun taşlarında yaklaşık 1.300 yıl önce yankılanan o dünya tasavvuru, bütün sistemi birkaç kelimeyle özetler Üstte Kök Tengri, altta Yağız Yer ve ikisinin arasında insan…
