Kadim Türk toplumlarında kadının yerini anlamaya çalışırken bugün sıkça tekrarlanan Türklerde kadın ve erkek tamamen eşitti ya da bunun tam tersine Eski toplumların tamamında kadın geri plandaydı gibi kesin hükümlerden uzak durmak gerekir çünkü Orta Asya'nın geniş bozkırlarında yüzyıllar boyunca yaşayan Türk toplulukları tek bir döneme, tek bir devlete ve değişmeyen tek bir toplumsal düzene sahip değildi. Buna rağmen tarihi kayıtların, yazıtların ve Türk kültürünün günümüze ulaşan anlatılarının gösterdiği önemli bir gerçek vardır. Kadın, özellikle hükümdar ailesi içerisinde bulunduğunda, yalnızca kağanın yanında duran bir eş değil, siyasi düzen içerisinde ağırlığı bulunan bir şahsiyet olabiliyordu. Bu durumun en dikkat çekici karşılıklarından biri Hatun unvanıdır. Bugünün dünyasından bakıldığında hatun kelimesi sıradan bir hitap biçimi gibi algılanabilse de eski Türk siyasi geleneğinde hükümdar ailesindeki Hatun'un konumu bundan çok daha farklıydı. Hatun, kağanın eşi olmasının ötesinde hanedanın devamlılığında, saray çevresinde, diplomatik ilişkilerde ve bazı dönemlerde siyasi kararların oluşmasında etkili olabilecek yüksek statülü bir kişiydi.
Ancak burada önemli bir ayrıntıyı unutmamak gerekir. Kadim Türk devletlerinde en yüksek siyasi otorite genel olarak Kağan idi. Dolayısıyla Kağan ile Hatun'un her dönemde aynı yetkilere sahip iki eş hükümdar olduğunu söylemek tarihi gerçekliği gereğinden fazla basitleştirmek olur. Fakat Hatun'u yalnızca hükümdarın yanında duran sembolik bir eş olarak görmek de aynı ölçüde eksiktir. Çünkü bozkırdaki devlet hayatı yalnızca savaş meydanlarından ibaret değildi. Hanedan ilişkileri, boylar arasındaki dengeler, evlilikler, diplomatik temaslar, elçiler, ittifaklar ve hükümdar ailesinin itibarı devlet düzeninin önemli parçalarıydı ve hükümdar ailesindeki kadınlar bütün bu dünyanın tamamen dışında değildi. Bunun en güçlü izlerinden birini Orhun Yazıtlarında görmek mümkündür. Bilge Kağan, annesi İlbilge Hatun hakkında konuşurken onu eski Türk inanç dünyasının koruyucu unsurlarından biri olan Umay ile ilişkilendirir. Bu küçük gibi görünen ifade aslında son derece değerlidir. Çünkü Umay, eski Türk düşüncesinde özellikle çocukların, doğumun, bereketin ve koruyuculuğun çevresinde şekillenen kutsal bir varlık olarak karşımıza çıkar. Bir hükümdarın annesinin böylesine güçlü bir kültürel sembolle birlikte anılması, anneliğin ve kadınlığın Türk düşünce dünyasındaki saygın konumunu anlamamız açısından önemli bir ipucu verir.
Fakat kadının toplumdaki yerini yalnızca saray üzerinden okumak da doğru değildir. Bozkır hayatının kendisi, kadın ve erkeğin gündelik yaşam içerisindeki rollerini şekillendiren en önemli unsurlardan biriydi. Hayvancılığa dayalı hareketli bir yaşam sürdürmek, sürekli değişen tabiat şartlarıyla mücadele etmek, aile ekonomisini devam ettirmek, sürülerle ilgilenmek, üretmek, göç etmek ve gerektiğinde ailenin bütün düzenini ayakta tutmak yalnızca tek bir kişinin omuzlayabileceği görevler değildi. Bu nedenle kadın, bozkır toplumunun ekonomik ve sosyal hayatının görünür unsurlarından biri haline gelmişti. Türk kültürünün sonraki dönemlerde ortaya çıkan destan ve anlatılarında da bunun izleri dikkat çekicidir. Özellikle Dede Korkut anlatılarındaki kadın karakterler, yalnızca bekleyen, korunmayı bekleyen veya hikayenin kenarında duran kişiler değildir. Bazı kadın karakterler ata binebilir, mücadele edebilir, eş seçiminde irade gösterebilir ve erkeklerle birlikte hayatın zorluklarının karşısına çıkabilir. Elbette destanların doğrudan tarih belgesi olmadığını unutmamak gerekir. Fakat destanlar başka bir şeyi gösterir. Bir toplumun nasıl bir kadın tasavvur edebildiğini.
Çünkü toplumların kahramanlık hikayelerinde hangi özellikleri kadınlara yakıştırdığı, onların kültürel dünyası hakkında önemli ipuçları taşır. Kadim Türk toplumlarında kadın konusundaki belki de en önemli meselelerden biri burada ortaya çıkar. Kadının değerli görülmesi yalnızca onun korunmasıyla açıklanmıyordu; bazı kadınların otorite, irade ve sorumluluk sahibi kişiler olarak kabul edilebildiğini gösteren örnekler de bulunuyordu. Özellikle hükümdar ailesindeki kadınların evlilikleri bile yalnızca iki insanın kurduğu aile olarak görülmemelidir. Hanedanlar arasındaki evlilikler bazen siyasi ittifakların kurulmasına, boylar arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesine veya devletler arasındaki diplomatik dengelerin şekillenmesine hizmet edebiliyordu. Bu nedenle bir Hatun'un kimliği, mensup olduğu aile ve kurduğu ilişkiler devlet siyaseti açısından önem taşıyabiliyordu. Türk tarihinin sonraki dönemlerine doğru ilerlediğimizde kadınların siyasi hayattaki görünürlüğünün tamamen ortadan kalkmadığını da görürüz. Uygurlardan Karahanlılara, Selçuklu dünyasından daha sonraki Türk ve Türk Moğol devlet geleneklerine kadar farklı dönemlerde hükümdar ailesine mensup kadınların ekonomik kaynaklara, saray çevrelerine, maiyetlere ve kimi zaman önemli siyasi nüfuza sahip olabildiklerini gösteren örneklerle karşılaşılır.
Ancak bütün bunlardan hareketle geçmişi romantikleştirmek de doğru değildir. Kadim Türk toplumlarında yaşayan bütün kadınların aynı haklara aynı güce veya aynı toplumsal konuma sahip olduğunu söyleyemeyiz. Bir Hatun ile sıradan bir göçebe kadının hayatı aynı değildi; tıpkı farklı Türk devletlerinde, farklı yüzyıllarda ve farklı coğrafyalarda yaşayan kadınların şartlarının birbirinin aynısı olmadığı gibi. Tarih bize çoğu zaman tek renkli tablolar sunmaz. Asıl dikkat çekici olan, kadınların böylesine eski bir siyasi ve toplumsal düzende tamamen görünmez olmamasıdır. Çünkü bazı dönemlerde kadın sarayın içerisindedir. Diplomasinin içerisindedir. Hanedan siyasetinin içerisindedir. Ekonomik hayatın içerisindedir. Ailenin merkezindedir. Ve kültürel hafızanın içerisinde güçlü bir karakter olarak yaşamaya devam etmektedir. Belki de kadim Türklerde kadının değerini anlatırken en doğru cümle, onu geçmişin kusursuz bir eşitlik modeli haline getirmek değildir. Daha anlamlı olan şudur. Kadim Türk dünyasında kadın yalnızca bir erkeğin hayatındaki konumuyla tanımlanan sessiz bir figür değildi şartlara, döneme ve toplumsal konumuna göre ailesinde ekonomik yaşamda, kültürde ve hatta devletin en yüksek çevrelerinde söz sahibi olabilecek bir aktördü.
Bu nedenle Hatun kelimesine bugün yalnızca eski bir hitap biçimi olarak bakmak, kelimenin taşıdığı tarihsel ağırlığın önemli bir bölümünü görmemek anlamına gelir. Çünkü bazı dönemlerde o kelimenin arkasında bir hükümdar ailesi, bir siyasi nüfuz, bir diplomatik ilişki ağı ve bir devlet geleneği bulunuyordu. Ve belki de bugün kadim Türklerin kadınlara bakışından çıkarılabilecek en anlamlı ders geçmişi idealize etmek değil, çok daha basit bir gerçeği hatırlamaktır. Bir toplumun kadına verdiği gerçek değer, onun hakkında söylediği güzel sözlerle değil; ona hayatın içinde ne kadar alan, irade, sorumluluk ve söz hakkı tanıdığıyla anlaşılır.
