İstanbul'un kalabalık caddelerinde yürürken, üzerinden geçtiğimiz asfaltın ve betonun altında nasıl bir geçmiş saklandığını çoğu zaman düşünmeyiz. Her gün binlerce otomobilin geçtiği yolların, yüksek binaların ve geniş meydanların bulunduğu bazı alanlarda, yüzyıllar önce dereler akıyor, küçük vadiler uzanıyor ve su kaynakları çevresinde mahalleler kuruluyordu. Bugün İstanbul'un haritasına baktığımızda gördüğümüz şehir aslında yalnızca binalardan ve yollardan oluşmuyor. Onun altında ve arasında, doğal akışını büyük ölçüde kaybetmiş eski su yollarının izleri de bulunuyor. İstanbul'un kaybolan dereleri, şehrin en az bilinen tarihi hikayelerinden birini oluşturuyor. Çünkü İstanbul yalnızca Boğaz'ın, Haliç'in ve Marmara Denizi'nin şekillendirdiği bir şehir değil. Aynı zamanda tepelerden aşağıya inen küçük akarsuların, yağmur sularının oluşturduğu vadilerin ve yüzyıllar boyunca yerleşimlere hayat veren su kaynaklarının çevresinde büyüyen bir kent. Ancak nüfus arttıkça, mahalleler genişledikçe ve yollar çoğaldıkça bu derelerin bir bölümü kirlenerek doğal özelliklerini kaybetti. Bazıları ıslah edilerek beton kanallara alındı, bazı kesimleri ise kapalı menfezlerin ve yer altı kanallarının içerisine taşındı. Bir zamanlar açık havada akan suların bulunduğu yerlerde bugün caddeler, kavşaklar, binalar ve yoğun bir şehir hayatı bulunuyor.
Peki, İstanbul'un hangi dereleri kayboldu? Bugün hangi semtlerin altında eski dere yatakları uzanıyor? Ve bu suların izleri neden tamamen silinemiyor. Bu soruların cevapları, İstanbul'un tarihi haritalarında, eski mahalle isimlerinde, topoğrafyasında ve özellikle şiddetli yağmurlar sırasında yeniden kendini hatırlatan eski dere vadilerinde saklı. İstanbul'un kaybolan dereleri arasında en dikkat çekici örneklerden biri, Bizans döneminde Lykos adıyla bilinen, Osmanlı döneminde ise Bayrampaşa veya Yenibahçe Deresi olarak anılan akarsuydu. Tarihi yarımadanın surlarla çevrili bölgesinden geçen bu dere, yüzyıllar boyunca İstanbul'un doğal coğrafyasının önemli bir parçasıydı. Günümüzde Vatan Caddesi olarak bildiğimiz geniş yolun uzandığı vadi, bir zamanlar bu derenin yatağıydı. Lykos Deresi, surların dışındaki yüksek alanlardan gelen sularla besleniyor Sulukule çevresinden tarihî yarımadaya giriyor ve Aksaray yönünde ilerleyerek Yenikapı yakınlarında Marmara Denizi'ne ulaşıyordu. Bugün otomobillerin geçtiği, metro hatlarının uzandığı ve yüksek yapıların çevrelediği bu bölgede, geçmişte bostanlar, küçük köprüler ve su kenarında kurulmuş yerleşimler bulunuyordu. Dere, özellikle yağışlı dönemlerde taşabiliyor ve çevresindeki yaşamı doğrudan etkileyebiliyordu.
Bu eski akarsuyun İstanbul tarihi açısından önemi yalnızca coğrafi değildi. Lykos Vadisi, Bizans surlarının bulunduğu bölgede doğal bir alçaklık oluşturuyordu. Şehrin savunma düzeni ve surların yerleşimi üzerinde etkisi olan bu vadi, 1453 yılındaki İstanbul kuşatmasının askeri coğrafyası açısından da önem taşıyordu. Dolayısıyla bugün büyük ölçüde ortadan kalkmış olan bir dere yatağı, geçmişte şehrin savunma koşullarını bile etkileyebilecek kadar belirleyiciydi. Lykos Deresi'nin taşıdığı sular ve alüvyonlar, Yenikapı çevresindeki tarihi kıyı alanının şekillenmesinde de rol oynadı. Marmaray çalışmaları sırasında ortaya çıkarılan Theodosius Limanı kalıntıları, bu bölgenin geçmişte nasıl farklı bir görünüme sahip olduğunu gösterdi. Antik gemi kalıntıları ve diğer arkeolojik buluntular, bugün yoğun ulaşımın merkezi olan Yenikapı'nın bir zamanlar deniz ticaretiyle bağlantılı önemli bir liman alanı olduğunu ortaya koydu. Zaman içerisinde Lykos Deresi'nin çevresindeki yapılaşma arttı, su miktarı azaldı ve doğal yatağı değişime uğradı. Özellikle 1950'li yıllarda gerçekleştirilen büyük imar çalışmaları sırasında Vatan Caddesi'nin açılmasıyla derenin açık yatağı ortadan kaldırıldı. Bugün burada geçmişteki haliyle akan bir nehir bulunmuyor. Ancak vadinin doğal biçimi ve tarihi haritalar İstanbul'un bu önemli su yolunun izlerini hala ortaya koyuyor. İstanbul'un Avrupa yakasında geçmişteki doğal görünümünü büyük ölçüde kaybeden başka su yolları da bulunuyor. Bunlardan biri, Bakırköy ve çevresindeki yerleşimlerin gelişiminde etkili olan Ayamama Deresi. Bugün daha çok taşkın tehlikesi ve altyapı çalışmalarıyla gündeme gelen bu dere, geçmişte çevresindeki açık arazilerden ve vadilerden geçerek Marmara Denizi'ne ulaşıyordu. Zaman içerisinde sanayi tesisleri, yollar ve konut alanları derenin çevresini sardı. Bazı bölümleri düzenlenerek beton kanallara alındı ve doğal çevresi büyük ölçüde değişti.
Ayamama Deresi'nin adı özellikle 2009 yılında İstanbul'da yaşanan büyük sel felaketiyle hafızalara kazındı. Şiddetli yağışlar, dere havzasındaki yapılaşma ve suyun akışını zorlaştıran koşullar bir araya geldiğinde ağır sonuçlar ortaya çıktı. Bu olay, bir dere yatağının çevresinin yapılaşmayla değiştirilmesinin, suyun doğal olarak toplandığı alanları ortadan kaldırmadığını acı biçimde gösterdi. Sonraki yıllarda dere boyunca taşkın riskini azaltmaya yönelik ıslah ve altyapı çalışmaları gerçekleştirildi. Zeytinburnu ve çevresindeki Çırpıcı Deresi de İstanbul'un dönüşen su yollarından biridir. Bir zamanlar daha açık bir doğal çevrenin parçası olan dere ve kolları, şehrin büyümesiyle birlikte yoğun yerleşim alanlarının arasında kaldı. Günümüzde Çırpıcı Deresi'nin çeşitli kesimleri su yönetimi ve temizlik çalışmalarına konu olmaktadır. Bu örnek, bir derenin bütünüyle ortadan kaybolmasıyla doğal yatağının değiştirilmesinin aynı şey olmadığını hatırlatıyor. Anadolu yakasında ise Kurbağalıdere, İstanbul'un değişen akarsu sistemini anlamak açısından önemli bir örnek oluşturuyor. Kadıköy, Ataşehir ve Ümraniye çevresindeki geniş bir havzadan beslenen dere, uzun yıllar boyunca yoğun yapılaşmanın ve kirliliğin etkisi altında kaldı. Bazı kollarının çevresi büyük ölçüde değişirken ana derenin önemli bölümleri hala açık şekilde görülebiliyor. Dolayısıyla Kurbağalıdere'yi tamamen kaybolmuş bir akarsu olarak tanımlamak doğru değil. Asıl hikayesi, doğal bir su yolunun büyüyen bir şehrin içerisinde nasıl değiştiğidir.
İstanbul'un kuzeyinde Haliç'e ulaşan Kağıthane ve Alibeyköy dereleri de şehrin geçmişinde önemli bir yere sahipti. Özellikle Kağıthane Deresi'nin çevresi, Osmanlı döneminde mesire alanları, bahçeler ve dinlenme mekanlarıyla tanınıyordu. Zaman içerisinde sanayileşme ve yapılaşma bu çevreyi büyük ölçüde değiştirdi. Ancak bu dereler bugün de varlıklarını sürdürüyor. Onların hikayesi, tamamen kaybolmuş akarsulardan çok, tarihi ve doğal kimliği dönüşmüş su yollarının hikayesidir. Peki, bir derenin üzeri kapatıldığında su nereye gider. Aslında bu sorunun cevabı, İstanbul'un kaybolan derelerinin neden hala önemli olduğunu açıklıyor. Bir akarsu beton bir kanalın içerisine alınabilir, üzeri bir yolla kapatılabilir veya zaman içerisinde sürekli akan suyunu kaybedebilir. Ancak derenin bulunduğu vadinin topoğrafyası, yağmur sularının hangi yönde hareket edeceğini belirlemeye devam eder. Şiddetli yağışlarda su, çoğu zaman arazinin doğal eğimini takip ederek eski alçak alanlarda birikme eğilimi gösterir. Bu nedenle geçmişte dere yatağı olan bölgeler, şehir planlamasında özel dikkat gerektirir. Yetersiz yağmur suyu altyapısı, daraltılmış menfezler ve suyun akışını engelleyen yapılar, taşkın tehlikesini artırabilir. Bununla birlikte her eski dere yatağının mutlaka su baskınına uğrayacağını söylemek de doğru değildir. Gerçek tehlike, güncel mühendislik çalışmaları, yağış verileri, arazi özellikleri ve altyapı kapasitesi birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Eski dere vadileri, yalnızca taşkınlar açısından değil, zemin özellikleri bakımından da önem taşır. Çünkü akarsuların taşıdığı kum, kil ve çakıl gibi malzemeler zaman içerisinde vadi tabanlarında birikebilir. Bu tür alüvyon zeminlerin özellikleri, özellikle deprem tehlikesinin değerlendirilmesinde dikkate alınır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin Anadolu yakasına ilişkin mikro bölgeleme çalışmalarında da çeşitli dere vadileri, zemin koşulları ve sıvılaşma tehlikesi açısından incelenmiştir. Ancak bir bölgenin eski dere yatağı üzerinde bulunması, tek başına o alandaki bütün yapıların güvensiz olduğu anlamına gelmez. İstanbul'un kaybolan derelerini araştırmanın en ilginç yollarından biri, eski şehir haritalarını günümüz haritalarıyla karşılaştırmaktır. Bugün geniş bir caddenin uzandığı yerde eski bir su yolu, büyük bir kavşağın bulunduğu alanda küçük bir vadi veya binalarla çevrili bir mahallede geçmişte tarım yapılan araziler görülebilir. Bazen bir sokağın adı, bazen unutulmuş bir köprü, bazen de iki tepe arasında uzanan doğal çukur, geçmişte burada su aktığının ipucunu verir. Bu izler, İstanbul'un bugünkü görünümünün yüzyıllar içerisinde nasıl oluştuğunu anlamamıza yardımcı olur. Çünkü şehir yalnızca eski yapıların üzerine yeni yapılar inşa edilerek büyümedi. Aynı zamanda dereler yönlendirildi, vadiler dolduruldu, kıyılar değiştirildi ve doğal alanlar yeni kullanım biçimlerine dönüştürüldü. Bugün İstanbul'da hala çok sayıda dere ve dere kolu bulunuyor İSKİ'nin 2026 yılında yayımlanan verilerinde, kent genelinde yaklaşık 3.919 kilometrelik dere ve dere kolu ağına yönelik temizlik ve bakım çalışmalarından söz ediliyor. Bu rakam, İstanbul'un yalnızca Boğaz'dan ve deniz kıyılarından ibaret olmadığını, çok geniş bir akarsu sistemine sahip olduğunu gösteriyor.
Ancak burada önemli bir ayrım var. İstanbul'un altında bütünlüğünü koruyan, gizlice akan büyük nehirlerden oluşan bir dünya bulunduğunu düşünmek doğru değil. Bazı tarihi dereler kurudu, bazıları kapalı kanallara alındı, bazıları ise bugün hala açık yataklarında akıyor. Kaybolan şey çoğu zaman suyun kendisinden çok, onun geçmişte şehirle kurduğu doğal ilişki oldu. Belki de İstanbul'un en şaşırtıcı özelliklerinden biri tam olarak budur. Her gün üzerinden geçtiğimiz bir yol, bir zamanlar iki yakasında ağaçların bulunduğu küçük bir derenin yatağı olabilir. Bugün beton binaların yükseldiği bir mahallede, geçmişte bostanlar ve su kenarında uzanan patikalar bulunmuş olabilir. Şehrin gürültüsü, geçmişte burada akan suyun sesini çoktan unutturmuş olabilir. İstanbul'un kaybolan dereleri bize yalnızca eski bir şehrin coğrafyasını anlatmıyor. Aynı zamanda doğanın izlerinin, üzerlerine ne kadar beton dökülürse dökülsün, bütünüyle silinemeyeceğini hatırlatıyor. Çünkü İstanbul'un tarihi yalnızca sarayların, camilerin, surların ve meydanların tarihinde saklı değil. Bir bölümü artık görünmeyen dere yataklarında, unutulmuş vadilerinde ve şehrin büyürken değiştirdiği doğal su yollarında da yaşamaya devam ediyor. Belki de İstanbul'un en az bilinen hikayelerinden biri, bugün ayaklarımızın altında kalan eski su yollarının hikayesidir.
