Bir sabah gözlerinizi açtığınızı ancak birkaç dakika sonra yeniden dayanılmaz bir uykuya sürüklendiğinizi düşünün. Çevrenizde başka insanlar da benzer belirtiler gösteriyor. Bazıları saatlerce, bazıları çok daha uzun süre uyuyor, bazıları ise uyanık görünmesine rağmen neredeyse hiç hareket etmiyor. 20. yüzyılın başlarında dünyanın farklı bölgelerinde doktorların karşılaştığı esrarengiz hastalık tam olarak böyle bir tablo oluşturuyordu. Encephalitis lethargica adı verilen ve halk arasında uyku hastalığı ya da uyku ensefaliti olarak anılan bu hastalık, özellikle 1910'ların sonlarından 1920'lere kadar büyük bir tıbbi gizeme dönüştü.
Hastalığın dikkat çekmeye başlamasında Avusturyalı nörolog Constantin von Economo önemli bir isimdi. 1917'de benzer belirtiler gösteren hastaları ayrıntılı biçimde tanımladı. Bazı hastalarda yüksek ateş, baş ağrısı, göz hareketlerinde bozukluk ve olağanüstü uyku hali görülüyordu. İnsanlar normal bir gece uykusuna dalmış gibi görünseler de yaşanan durum sıradan bir uyku değildi. Beyni etkileyen ciddi bir hastalık söz konusuydu. Üstelik hastalık herkeste aynı şekilde ilerlemiyordu. Bazı kişiler aşırı uyurken bazılarında uykusuzluk, davranış değişiklikleri, istemsiz hareketler veya farklı nörolojik sorunlar ortaya çıkabiliyordu.
Salgının boyutu büyüdükçe hastalık Avrupa'nın yanı sıra başka bölgelerde de bildirildi. Bazı tarihsel tahminler dünya genelinde yüz binlerce kişinin etkilenmiş olabileceğini düşündürüyor ancak dönemin tanı yöntemleri nedeniyle kesin sayıyı belirlemek oldukça zor. Hastaların bir bölümü hayatını kaybetti. Hayatta kalanların bazılarında ise yıllar sonra çok daha tuhaf bir tablo gelişti. Postensefalitik parkinsonizm adı verilen durumda kişiler son derece yavaşlıyor, hareket etmekte zorlanıyor ve kimi zaman dış dünyadan kopmuş izlenimi verecek kadar hareketsiz hale gelebiliyordu.
Bu insanların hikayesi onlarca yıl sonra nörolog Oliver Sacks sayesinde yeniden geniş kitlelerin dikkatini çekti. Sacks, 1960'ların sonunda New York'taki Beth Abraham Hastanesi'nde yıllardır ağır nörolojik belirtilerle yaşayan bazı hastalarla çalıştı. Parkinson tedavisinde kullanılan L-DOPA ilacının uygulanmasının ardından bazı hastalarda şaşırtıcı derecede güçlü ancak çoğu zaman geçici iyileşmeler görüldü. Yıllardır çok az hareket eden insanların yeniden konuşması, yürümesi ve çevreleriyle ilişki kurması olağanüstü bir gelişmeydi. Sacks daha sonra bu deneyimleri 1973'te yayımlanan Awakenings adlı kitabında anlattı. Kitap daha sonra aynı isimle sinemaya da uyarlandı.
Hastalığı daha da gizemli yapan şey ise nedeninin bugün bile kesin olarak açıklanamamış olmasıdır. Encephalitis lethargica salgını, 1918 influenza pandemisiyle yakın dönemlerde görüldüğü için iki olay arasında bağlantı olup olmadığı uzun yıllar tartışıldı. Ancak doğrudan bir nedensellik kesin biçimde gösterilemedi. Enfeksiyonlar ve bağışıklık sisteminin verdiği tepkiler dahil farklı açıklamalar üzerinde duruldu. 1920'lerin sonlarına doğru büyük salgın gizemli biçimde azaldı ve aynı ölçekte bir daha geri dönmedi.
Bu nedenle olay internette zaman zaman anlatıldığı gibi bir şehrin bütün sakinlerinin aynı anda uykuya dalması değildi. Gerçek hikaye bundan daha ürperticiydi. Dünyanın farklı yerlerinde insanlar, tıbbın nedenini açıklayamadığı bir hastalık nedeniyle kendi bedenlerinin kontrolünü kaybediyordu. Bazıları uyandırılmakta zorlanıyor, bazıları yıllarca ağır hareket bozukluklarıyla yaşıyordu. Ardından hastalık geldiği gibi büyük ölçüde ortadan kayboldu. Aradan yaklaşık bir yüzyıl geçmesine rağmen geride hâlâ tam olarak cevaplanamamış bir soru bıraktı: Encephalitis lethargica salgınına gerçekte ne sebep olmuştu?
#Tarih #UykuHastalığı #TıpTarihi #GizemliOlaylar #Ekubo
