Kalbimiz biz istemeden atıyor, akciğerlerimiz biz düşünmeden çalışıyor, beynimiz dış dünyadan gelen elektriksel ve kimyasal sinyalleri sürekli işliyor. Açlık davranışlarımızı değiştirebiliyor, hormonlarımız kararlarımızı etkileyebiliyor, geçmişte yaşadıklarımız ise yıllar sonra vereceğimiz tepkilerin biçimlenmesine katkıda bulunabiliyor. Üstelik bütün bunları mümkün kılan beden, büyük ölçüde DNA'da taşınan biyolojik bilgiler doğrultusunda gelişiyor. Bu tabloya dışarıdan baktığımızda insanın son derece karmaşık, kendi kendini düzenleyen biyolojik bir makineye benzediğini düşünmek hiç de zor değil. Peki biraz daha ileri gidersek insanın aslında etten, kemikten ve hücrelerden yapılmış organik bir robot olduğunu söyleyebilir miyiz?
Bilimin bugün bu soruya verebileceği kesin bir evet veya hayır cevabı yok. Çünkü organik robot bilimsel bir sınıflandırmadan çok insanın çalışma biçimini anlamaya yarayan bir düşünce deneyi. İnsan gerçekten de birçok açıdan programlanmış bir sistem gibi davranıyor. Fakat aynı sistem öğreniyor, kendisini değiştiriyor, geçmişini sorguluyor, geleceği hayal ediyor ve en önemlisi kendi varlığının farkında olduğunu düşünüyor. İşte insan ile makine arasındaki tartışma tam olarak burada karmaşıklaşıyor.
Kodumuz Var: DNA
Bir bilgisayarın veya robotun çalışabilmesi için birtakım talimatlara ihtiyacı vardır. İnsan bedeninin oluşumunda da benzer biçimde bilgi taşıyan bir yapı bulunur: DNA. Hücrelerin hangi proteinleri üreteceğinden organizmanın gelişimine kadar çok sayıda biyolojik süreç genetik bilgiyle ilişkilidir. Tek bir döllenmiş hücrenin zamanla sinirleri, kasları, kemikleri, gözleri ve son derece karmaşık bir beyni bulunan insana dönüşebilmesi, bu biyolojik bilgi sisteminin ne kadar güçlü olduğunu gösterir.
Bu nedenle DNA'yı zaman zaman bir tür biyolojik kaynak koduna benzetmek mümkündür. Ancak bu benzetme birebir doğru değildir. DNA, bilgisayar programındaki gibi insanın hayatı boyunca yapacağı her şeyi önceden sıralayan bir komut listesi değildir. Genlerin çalışması çevre, gelişim, beslenme, hücresel süreçler ve epigenetik mekanizmalarla etkileşim halindedir. Başka bir ifadeyle dünyaya belirli bir biyolojik altyapıyla geliriz fakat hayatımız yalnızca doğumda verilen bir programın mekanik biçimde çalıştırılmasından oluşmaz.
Beyin Bir Biyolojik İşlemci mi?
İnsan beyninde yaklaşık 86 milyar nöron bulunduğu tahmin ediliyor. Bu hücreler elektriksel ve kimyasal sinyaller aracılığıyla birbirleriyle iletişim kurarak olağanüstü karmaşık ağlar meydana getiriyor. Gördüğümüz bir yüz, duyduğumuz bir melodi, çocukluğumuzdan kalan bir hatıra veya ani bir korku beynimizde gerçekleşen fiziksel süreçlerle bağlantılı. Bu nedenle beyin ile bilgisayar arasında benzetme yapmak oldukça cazip görünüyor. Bilgisayar elektrik sinyalleriyle bilgi işlerken insan beyni elektrokimyasal sinyallerle bilgi işliyor.
Fakat beynin önemli bir farkı var. Beyin yaşayan ve sürekli değişebilen bir sistem. Yeni bir şey öğrendiğimizde veya sürekli tekrarlanan bir davranış geliştirdiğimizde sinir ağlarımızın bağlantılarında değişiklikler meydana gelebiliyor. Nöroplastisite adı verilen bu özellik, beynin deneyimlere bağlı olarak kendisini yeniden düzenleyebilmesini sağlıyor. Bu açıdan insanı klasik anlamdaki bir makineden ayıran çok ilginç bir özellik ortaya çıkıyor: İnsan sistemi çalışırken kendi bağlantılarını değiştirebiliyor. Bir bakıma donanım ile yazılım birbirini sürekli yeniden biçimlendiriyor.
Bedenimizin Büyük Bölümü Bizden İzin Almadan Çalışıyor
Günlük yaşamda bedenimizin ne kadar küçük bir bölümünü bilinçli olarak yönettiğimizi çoğu zaman fark etmiyoruz. Kalbimizin her atışını kontrol etmiyor, midemize sindirim emri vermiyor, kanımızdaki oksijen seviyesini hesaplamıyor veya vücut sıcaklığımızı saniye saniye ayarlamıyoruz. Sinir sistemi, hormonlar ve çeşitli geri bildirim mekanizmaları bütün bunları biz başka şeylerle uğraşırken gerçekleştiriyor.
Beynin kendisi bile tamamen bilinçli kontrolümüz altında değil. Elimizi çok sıcak bir yüzeye değdirdiğimizde geri çekmek için uzun uzun düşünmemiz gerekmiyor. Ani bir tehlike karşısında kalp atışımız hızlanabiliyor, korktuğumuzda bedenimiz daha biz ne olduğunu tam anlamadan tepki verebiliyor. Organizmamızın büyük bölümü bilinçli "ben" devreye girmeden yaşamı sürdürmeye çalışıyor. Bu gerçek oldukça garip bir soruyu beraberinde getiriyor: Bedenimizin bu kadar büyük bölümünü biz yönetmiyorsak, "ben" dediğimiz şey aslında neyi yönetiyor?
Duygularımız da Bir Tür Biyolojik Program mı?
İnsanın en kişisel olduğunu düşündüğü alanlardan biri duygularıdır. Ancak duygularımız bile bedenimizden bağımsız değildir. Açlık daha tahammülsüz olmamıza yol açabilir, uykusuzluk karar verme yeteneğimizi etkileyebilir, uzun süreli stres davranışlarımızı değiştirebilir. Hormonlar ve nörotransmitterler ruh hali, motivasyon ve davranışlarla yakından ilişkilidir. Beyindeki bazı fiziksel veya kimyasal değişikliklerin kişinin algısını ve davranışlarını değiştirebildiğini de biliyoruz.
Bu durum sevginin, korkunun, mutluluğun veya üzüntünün sahte olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, yaşadığımız öznel deneyimlerin biyolojik bir altyapısının bulunduğunu gösterir. Fakat organik robot düşüncesini biraz ileri götürdüğümüzde ilginç bir karşılaştırma ortaya çıkar. Bir makinenin davranışını yazılımındaki değişiklikler etkiliyorsa ve insanın davranışlarını hormonlar, genetik özellikler, beyin kimyası ve geçmiş deneyimler etkiliyorsa insan davranışındaki tamamen bağımsız karar alanının nerede başlayıp nerede bittiğini belirlemek oldukça zorlaşır.
Özgür İrade Gerçekten Var mı?
Bu düşünce deneyinin en zor noktası özgür irade meselesidir. Gün boyunca sayısız karar verdiğimizi düşünürüz. Kahve veya çay seçmekten bir ilişkiyi sürdürmeye, iş değiştirmekten birine kızıp kızmamaya kadar kararlarımızın bilinçli bir "ben" tarafından verildiğini hissederiz. Ancak nörobilim alanındaki bazı deneyler, belirli basit kararlarla ilişkili beyin faaliyetlerinin kişinin karar verdiğinin bilinçli olarak farkına varmasından önce başlayabileceğini göstermiştir.
Benjamin Libet'in deneyleri bu tartışmanın en bilinen örneklerinden biridir. Daha sonraki bazı çalışmalar da belirli basit seçimlerle ilgili sinirsel etkinliğin bilinçli karar bildiriminden önce gözlenebildiğini ortaya koydu. Ancak buradan "özgür irade yoktur" şeklinde kesin bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Basit bir parmak hareketiyle evlenmek, çocuk sahibi olmak veya hayatın yönünü değiştirecek bir karar vermek aynı bilişsel süreç değildir. Ayrıca bu deneylerin özgür irade açısından ne anlama geldiği bilim ve felsefede halen tartışılmaktadır. Yine de ortaya attıkları soru kolay kolay akıldan çıkmıyor: Beynimiz kararımızın farkına varmadan önce harekete geçiyorsa kararı veren biz tam olarak kimiz?
Programımızın Bir Bölümünü Hayat Yazıyor Olabilir
İnsan yalnızca genleri tarafından şekillendirilmez. Doğduğu andan itibaren içinde bulunduğu çevre beynini ve davranışlarını etkilemeye başlar. Ailesinden gördükleri, konuştuğu dil, içinde büyüdüğü kültür, okul hayatı, arkadaşlıkları, yaşadığı korkular, aldığı ödüller ve karşılaştığı cezalar davranış kalıplarının oluşmasına katkıda bulunur. Çocukken öğrenilen bazı tepkiler yıllar sonra otomatik davranışlar şeklinde ortaya çıkabilir.
Bu açıdan bakıldığında insanın programını yalnızca DNA'nın değil, deneyimlerin de yazdığı düşünülebilir. Fakat burada insanın sıra dışı özelliklerinden biri tekrar karşımıza çıkar. İnsan kendi davranışını gözlemleyebilir ve "Ben neden böyle davranıyorum?" diye sorabilir. Çocukluğunda öğrendiği bir davranışın kendisine zarar verdiğini fark edip onu değiştirmeye çalışabilir. Başka bir ifadeyle sistem yalnızca programlanmıyor, kendi programının bazı parçalarını inceleyip değiştirmeye de çalışıyor. Bildiğimiz makinelerle insan arasındaki en ilginç farklardan biri belki de burada yatıyor.
Bilinç Bütün Benzetmeyi Bozuyor
İnsan beynini bilgisayara, DNA'yı koda ve sinir sistemini devasa bir iletişim ağına benzetebiliriz. Fakat bütün bu benzetmeler sonunda aynı duvara çarpar: bilinç. İnsan yalnızca çevreden bilgi alıp tepki veren bir organizma değildir. Kendisinin var olduğunu deneyimler. Geçmişini hatırlar, gelecekteki ölümünü bilir, henüz gerçekleşmemiş olaylardan korkabilir ve gecenin bir yarısı gökyüzüne bakıp evrenin neden var olduğunu düşünebilir.
Bilimin en büyük çözülememiş problemlerinden biri, beyindeki fiziksel faaliyetlerin nasıl öznel deneyime dönüştüğüdür. Kırmızı rengi gördüğümüzde beyinde belirli işlemler gerçekleşir ancak bu işlemlerin neden "kırmızıyı görme deneyimi" yarattığını tam olarak açıklamak kolay değildir. Benzer şekilde acı sırasında sinir sisteminde gerçekleşen süreçleri inceleyebiliriz fakat bu süreçlerin neden gerçekten acı veren öznel bir deneyim oluşturduğu çok daha derin bir sorudur. Milyarlarca nöronun faaliyeti nasıl oluyor da sonunda "Ben buradayım" diyebilen bir bilinç ortaya çıkarıyor? Bu sorunun kesin cevabını henüz bilmiyoruz.
"Ben" Dediğimiz Şey Nerede?
Bu noktada mesele bilimden felsefeye doğru genişliyor. İnsanlık binlerce yıldır bedenin ötesinde değişmeyen bir öz olup olmadığını tartıştı. Dinler bu soruya farklı ruh anlayışlarıyla cevap verirken felsefe zihin ile beden arasındaki ilişkinin ne olduğunu sorguladı. Bilim ise ruhun varlığı veya yokluğu konusunda deneysel bir hüküm vermekten ziyade ölçülebilir süreçleri inceler. Bildiğimiz şey, bilinçli deneyimlerimiz ile beynimiz arasında son derece güçlü bir ilişki bulunduğudur.
Beyinde meydana gelen bazı değişikliklerin hafızayı, kişiliği, algıyı ve davranışı değiştirebilmesi bu nedenle çok düşündürücüdür. Eğer karakterimizin, anılarımızın ve dünyayı algılama biçimimizin önemli bölümü fiziksel bir organın durumuna bağlıysa "ben" dediğimiz şeyin nerede başladığını belirlemek zorlaşır. İnsan bedeni yıllar içinde değişir, hücreler yenilenir, düşünceler değişir ve kişilik bile dönüşebilir. Buna rağmen kişi kendisini aynı "ben" olarak deneyimlemeye devam eder. Bu sürekliliğin nasıl oluştuğu bilinç tartışmasının en ilginç taraflarından biridir.
Yapay Zeka Soruyu Daha da Karmaşık Hale Getiriyor
Yapay zeka geliştikçe insanın ne olduğu sorusu yeni bir boyut kazanıyor. Bir zamanlar makinelerin yalnızca matematiksel hesaplamalar yapabileceği düşünülürken bugün yapay zeka sistemleri metin üretebiliyor, görüntüleri yorumlayabiliyor, karmaşık problemler üzerinde çalışabiliyor ve insanlarla uzun konuşmalar gerçekleştirebiliyor. Ancak bir sistemin insanı andıran davranışlar sergilemesi onun bilinçli olduğu anlamına gelmiyor. Zeka, davranış ve bilinç aynı kavramlar değil.
Fakat bu durum ters yönden de ilginç bir soru doğuruyor. Gelecekte insan davranışlarını neredeyse kusursuz biçimde taklit eden bir makine yapılırsa hangi noktada ona yalnızca "makine" demeyi bırakacağız? Daha da önemlisi, bir makinenin insan gibi konuşması onun bilinçli olduğunu kanıtlamıyorsa bizim davranışlarımız bilincimizin doğasını nasıl kanıtlıyor? Böylece yapay zeka tartışması yalnızca makinelerin geleceğiyle ilgili olmaktan çıkıp insanın kendisini tanımlama problemine dönüşüyor.
İnsan ile Robot Arasındaki Çizgi Sandığımız Kadar Kalın Olmayabilir
İnsanın kelimenin gerçek anlamıyla bir robot olduğunu söylemek bilimsel olarak doğru değildir. Organik robot ifadesi daha çok insan bedeninin mekanik ve bilgi işleyen yönlerini anlamak için kullanılabilecek güçlü bir benzetmedir. Yine de benzerlikler şaşırtıcıdır. DNA bilgi taşır, beyin bilgi işler, sinirler sinyal iletir, duyu organları çevreden veri toplar, kaslar sinyaller doğrultusunda hareket eder ve beden sayısız geri bildirim mekanizmasıyla kendi dengesini korur. Deneyimler ise sistemin gelecekte vereceği tepkileri değiştirebilir.
Bütün bunlara dışarıdan bakıldığında insan olağanüstü gelişmiş bir biyolojik makine gibi görünebilir. Fakat bilinç ortaya çıktığında bu tanım yetersiz kalmaya başlar. Çünkü insan yalnızca çalışan bir sistem değildir. İnsan, en azından kendi öznel deneyimimiz açısından, çalıştığının farkında olan bir sistemdir. Belki de insan ile bugünkü makineler arasındaki en büyük uçurum burada bulunuyor.
Ya Bilinç de Programın Bir Parçasıysa?
Fakat son bir ihtimal bütün tartışmayı yeniden başlatabilir. Belki bilinç bizi makineden ayıran doğaüstü veya sistem dışı bir özellik değildir. Belki yeterince karmaşık bir biyolojik sistem belirli bir noktadan sonra bilinç dediğimiz özelliği ortaya çıkarıyordur. Eğer durum buysa insanın kendisini sorgulayabilmesi bile onun mekanik olmadığını kanıtlamaz. Tam tersine, kendisini modelleyebilen ve kendi davranışları üzerine düşünebilen olağanüstü karmaşık bir biyolojik sistem olduğumuzu gösterebilir.
Bu ihtimal doğruysa özgür irade, kişilik, sevgi, korku ve hatta ben duygusu milyarlarca yıllık evrim sonucunda ortaya çıkmış biyolojik süreçlerin ürünleri olabilir. Ancak bilincin fiziksel süreçlerden tam olarak nasıl doğduğunu açıklayamadığımız sürece insanın yalnızca biyolojik bir makine olduğunu kesin biçimde söylemek de mümkün değildir. Sorunun büyüleyici tarafı tam olarak burada yatıyor: Henüz kendimizi bütünüyle açıklayabilecek kadar kendimizi anlamıyoruz.
Belki insan organik bir robot değildir. Belki de öyledir fakat robot kelimesini bugüne kadar fazla basit tanımladık. Belki özgür olduğumuzu düşünmemiz biyolojik sistemimizin bir özelliğidir, belki de gerçekten belirli sınırlar içerisinde kendi geleceğimizi değiştirebiliyoruz. Fakat daha da çarpıcı bir ihtimal var: Evren, milyarlarca yıl süren fiziksel ve biyolojik süreçlerin sonunda insanla birlikte kendi varlığını sorgulayabilen bir madde biçimi üretmiş olabilir. Eğer öyleyse insanı sıra dışı yapan şey programlanmamış olması değil, kendi programının varlığını fark edip onu sorgulayabilen bir varlığa dönüşmüş olmasıdır.
#İnsan #Beyin #Bilinç #Özgürİrade #DNA #Nörobilim #YapayZeka #Felsefe #Bilim #Ekubo
