Merakın Bittiği, Belirsizliğin Başladığı Yer; Tavşan Deliği 

Bir konuyu merak edip araştırmaya başlarsın. İlk cevabı bulduğunda karşına yeni bir soru çıkar. Onu araştırırken başka bir ayrıntı dikkatini çeker. Bir bağlantı diğerini, bir bilgi başka bir bilinmeyeni doğurur. Saatler sonra başlangıçta neyi merak ettiğinden çok uzakta olduğunu fark edersin. İnternette buna tavşan deliğine düşmek deniyor. Fakat bu yalnızca internette kaybolmayı anlatan eğlenceli bir benzetme değil. Fazla derine inildiğinde merak, belirsizlik, kaygı ve insanın gerçeklikle kurduğu ilişki arasında oldukça ilginç bir psikolojik süreç başlayabilir.

Tavşan deliği metaforunun kökeni Lewis Carroll tarafından 1865 yılında yayımlanan Alice Harikalar Diyarında adlı esere dayanıyor. Alice, Beyaz Tavşanı takip ederek bir deliğe giriyor ve alıştığı dünyanın kurallarının geçerli olmadığı tuhaf bir gerçeklikle karşılaşıyor. Deliğin ne kadar derin olduğunu bilmeden düşmeye devam ediyor. Zamanla bu sahne, bir konunun peşinden giderken giderek daha karmaşık ve beklenmedik bağlantılarla karşılaşmanın metaforuna dönüştü. Günümüzde özellikle internette bir bilgiden diğerine geçerek saatlerce araştırma yapmak için kullanılıyor. Ancak psikolojik açıdan asıl ilginç soru tavşan deliğinin ne kadar derin olduğu değil, insanın neden inmeye devam ettiğidir.

Merak insan zihninin temel özelliklerinden biridir. Bilmediğimiz bir şeyi öğrendiğimizde yalnızca bir cevap elde etmeyiz. Çoğu zaman daha önce varlığını bile bilmediğimiz yeni sorular keşfederiz. İnsan ölümden sonra ne olduğunu merak ederek başlayabilir. Bu merak onu bilincin ne olduğuna, oradan beynin çalışma biçimine, özgür iradeye, determinizme ve sonunda gerçekliğin ne olduğuna kadar götürebilir. Başlangıçta tek bir soru vardır. Bir süre sonra insan kendisini varoluşun ortasında bulur. Bu nedenle bilgi her zaman merakı sona erdirmez. Bazen tam tersine, bildiklerimiz arttıkça bilmediklerimizin büyüklüğü daha görünür hale gelir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Çok araştırmak veya derin düşünmek kendi başına psikolojik açıdan zararlı değildir. Bilim, sanat ve felsefenin önemli bir bölümü zaten insanların yüzeydeki cevaplarla yetinmemesi sayesinde gelişti. Sorun, araştırmanın amacının fark edilmeden değişmesiyle başlayabilir. İnsan artık öğrenmek için değil, belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak için araştırmaya başlayabilir. Bir cevabın kendisini rahatlatacağını düşünür. Cevabı bulur ancak kısa süre sonra yeni bir ihtimal ortaya çıkar. Psikolojide belirsizliğe tahammülsüzlük olarak incelenen özellik tam da bu noktada önem kazanır. Araştırmalar belirsizliğe tahammül etmekte zorlanmanın sürekli endişe ve kaygıyla güçlü biçimde ilişkili olduğunu gösteriyor. Böylece insanın amacı bilmekten kesin olarak bilmeye doğru kayabilir.

Bu aşamada sağlıklı düşünme ile zihinsel geviş getirme arasındaki sınır bulanıklaşabilir. Derin düşünme genellikle ilerleyen bir süreçtir. İnsan yeni bilgi edinir, görüşünü değiştirir, bir sonuca ulaşır veya henüz yeterli cevap olmadığını kabul eder. Zihinsel geviş getirmede ise düşünceler ilerliyormuş gibi görünmesine rağmen aynı merkezin çevresinde dönmeye başlayabilir. Neden böyle oldu, başka bir ihtimal olabilir mi, bir ayrıntıyı kaçırmış olabilir miyim, biraz daha araştırırsam kesin cevabı bulabilir miyim gibi sorular birbirini takip eder. Tekrarlayıcı olumsuz düşünmenin kaygı ve depresyon dahil farklı psikolojik sorunların devam etmesinde rol oynayabildiğine ilişkin geniş bir bilimsel literatür bulunuyor. Bu noktada insan cevabı bulmak için araştırdığını düşünürken aslında cevapsız kalmanın yarattığı rahatsızlıktan kaçıyor olabilir.

Fakat tavşan deliğine derinlemesine inmenin herkeste aynı sonucu doğurduğunu söylemek de doğru değildir. Bazı insanlar derin araştırmalardan büyük bir zihinsel haz alır. Merak, hayranlık ve keşif duygusu güçlenebilir. Özellikle ölüm, bilinç, evren, suç, savaş, insan davranışları veya gerçekliğin doğası gibi konular üzerinde uzun süre düşünmek ise başka duyguları da beraberinde getirebilir. Dünya eskisinden daha karmaşık görünmeye başlayabilir. Daha önce kesin kabul edilen düşünceler sorgulanabilir. İnsan ne kadar çok şey bildiğini değil, aslında ne kadar az şey bildiğini fark edebilir. Bu farkındalık kaygı yaratabileceği gibi zihinsel olgunlaşmanın da başlangıcı olabilir.

Felsefe tavşan deliğini daha da derinleştirir. Bilim bazı sorulara oldukça güçlü cevaplar verebilir. Dünya yaklaşık 4,54 milyar yaşındadır. Fakat ardından Dünya neden var sorusunu sorabiliriz. Sonra evren neden var sorusu gelir. Biraz daha ilerlediğimizde felsefenin en eski problemlerinden biriyle karşılaşırız. Neden hiçbir şey yerine bir şey var? Bu noktada artık yalnızca eksik bilgiyle değil, insan bilgisinin sınırlarıyla karşı karşıya olabiliriz. Tavşan deliğinin en sarsıcı taraflarından biri de budur. İnsan yeterince araştırdığında bütün soruların sonunda kesin bir cevaba ulaşacağını düşünebilir. Oysa bazı soruların sonunda cevap değil, daha büyük bir bilinmeyen bulunabilir.

Psikoterapi açısından mesele insana düşünmeyi bırakmasını öğretmek değildir. Asıl önemli olan insanın düşünceleri ve belirsizlikle nasıl ilişki kurduğudur. Bilişsel davranışçı yaklaşımlarda sürekli kesinlik arama, felaket ihtimallerini büyütme ve belirsizlik karşısında verilen tepkiler ele alınabilir. Mindfulness temelli yaklaşımlar ise zihnin ürettiği her düşüncenin mutlaka çözülmesi gereken bir problem olmadığını fark etmeye yardımcı olabilir. Çünkü bazı soruların cevabını bugün bilmiyoruz. Bazılarının cevabını ise belki hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Psikolojik esneklik burada önem kazanır. Amaç bilinmeyeni tamamen ortadan kaldırmak değil, bilinmeyenin varlığına rağmen yaşamla ilişkimizi sürdürebilmektir.

Tavşan deliği metaforunun belki de en güçlü tarafı burada ortaya çıkıyor. İnsan başlangıçta dışarıdaki dünyayı araştırdığını düşünürken yeterince derine indiğinde karşısına kendi zihni çıkabilir. Neden her şeyin cevabını bilmek istiyorum? Belirsizlik beni neden rahatsız ediyor? Gerçeği mi arıyorum, yoksa beni rahatlatacak bir cevap mı istiyorum? Bir şeyi gerçekten öğrenmeye mi çalışıyorum, yoksa kontrol edemediğim dünyayı zihnimde kontrol edilebilir hale mi getirmeye çalışıyorum? Bu noktadan sonra tavşan deliği yalnızca bilgiyle ilgili değildir. İnsanın kendisiyle ilgilidir.

Mesele tavşan deliğinin ne kadar derin olduğu değildir. Asıl mesele neden aşağı inmeye devam ettiğimizdir. Çünkü yeterince derine indiğimizde her zaman aradığımız cevabı bulmayız. Bazen karşımıza çok daha rahatsız edici ve aynı zamanda çok daha değerli bir şey çıkar; cevabı arayan zihnin kendisi.