Bir an için kendi ölümünüzü hayal etmeye çalışın. Bir hastane odası, sessiz bir ev, bir kaza ya da yalnızca gözlerinizi kapattığınız son an zihninizde canlanabilir. Hatta cenazenizi, sizi uğurlayan insanları veya sizden sonra yaşanacakları bile düşünebilirsiniz. Fakat bu sahnelerin hemen hepsinde garip bir sorun vardır. Siz hala oradasınızdır. Olanları bir yerden izler, karanlığı fark eder, sessizliği deneyimler veya geride kalanları düşünürsünüz. Oysa ölümün kesin olarak bildiğimiz tarafı, yaşayan zihnin deneyimlediği dünyayla ilişkisinin sona ermesidir. Bu nedenle insan zihni kendi ölümünü düşünmeye çalışırken ilginç bir paradoksla karşılaşır. Bilincin olmadığı bir durumu bilinç aracılığıyla tasarlamaya çalışır.
Bu mesele yalnızca felsefenin konusu değildir. Beyin geleceği düşünürken geçmiş deneyimlerden topladığı parçaları kullanarak zihinsel sahneler kurar. Yarın yapacağınız bir yolculuğu düşündüğünüzde daha önce gördüğünüz yolları, insanları, sesleri ve duyguları bir araya getirirsiniz. Psikoloji ve nörobilim literatüründe gelecekte yaşanabilecek olayların zihinde canlandırılması episodik gelecek düşüncesiyle ilişkilendirilir. Problem ölüm söz konusu olduğunda ortaya çıkar. İnsan beyninin başvurabileceği kişisel bir ölüm deneyimi yoktur. Uyku, bayılma, karanlık veya sessizlik ölümün kendisi değildir çünkü bunların hepsi sonrasında yeniden bilinç kazanmış bir insan tarafından tanımlanabilir. Beyin bu nedenle bilinmeyen bir durumu bildiği deneyimlerin parçalarıyla temsil etmeye çalışır.
Burada küçük fakat önemli bir ayrım vardır. İnsan ölme sürecini oldukça ayrıntılı biçimde hayal edebilir. Kalp atışının hızlandığını, korkuyu, bir odanın görüntüsünü veya çevresindeki insanların seslerini zihninde kurabilir. Kendisinden sonra dünyanın devam edeceğini de kavramsal olarak anlayabilir. Fakat kendi bilincinin mutlak yokluğunu bir deneyim gibi canlandırmak çok daha problematiktir. Çünkü karanlığı hayal ettiğinizde bile karanlığı gören bir gözlemci vardır. Sessizliği düşündüğünüzde sessizliği fark eden bir bilinç bulunur. Sonsuz boşluğu tasarladığınızda ise o boşluğa bakan hayali bir bakış açısı yaratmış olursunuz. Zihin kendisini sahneden çıkarmaya çalışırken farkında olmadan yeniden sahnenin içine sokar.
Bu durum ölüm düşüncesinin insanlarda oluşturduğu tuhaf duyguların bir kısmını da açıklayabilir. Ölüm yalnızca korkutucu olduğu için değil, zihinsel olarak tamamlanması son derece güç bir düşünce olduğu için rahatsız edici olabilir. İnsan kendi doğumundan önceki milyarlarca yılı düşünürken genellikle aynı yoğunluğu yaşamaz. Çünkü o geçmişte bulunmadığını zaten bilir. Gelecekte dünyanın devam edeceğini fakat kendisinin artık orada olmayacağını düşünmek ise kişinin bugün sahip olduğu benlik duygusuyla doğrudan çatışır. Zihin her gün dünyayı kendi bakış açısından deneyimler. Dolayısıyla bir geleceği tasarlarken bu bakış açısını tamamen ortadan kaldırmak, beynin alışılmış simülasyon biçiminin dışına çıkmasını gerektirir.
İnsanların kendi cenazelerini yukarıdan izlediklerini hayal etmeleri de bu açıdan ilginçtir. Sinema, edebiyat ve dini anlatılar bu görüntüyü sık sık kullanır. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında böyle bir sahne ölümün yokluğunu değil, aslında ölümden sonra devam eden bir gözlemciyi temsil eder. Kişi tabutta kendi bedenini görürken bile zihinsel anlatının merkezinde kalmaya devam eder. Bu, ölümden sonra ne olduğuna ilişkin herhangi bir bilimsel kanıt değildir. Daha çok insan zihninin kendisinin bulunmadığı bir hikayeyi kurarken karşılaştığı temsil sorununu gösteren çarpıcı bir örnektir.
Üstelik ölüm düşüncesi yalnızca zihinsel görüntülerle sınırlı değildir. İnsan, bir gün var olmayacağını kavramsal olarak anlayabilir. Bir tarih belirleyebilir, kendisinden yüz yıl sonrasını düşünebilir ve o dönemde yaşayan insanların kendisini hiç tanımayacağını kabul edebilir. Yani beynimiz ölüm gerçeğini anlayabilir, fakat anlamakla deneyimsel olarak canlandırmak aynı şey değildir. Bir insan sonsuzluğu matematiksel olarak anlayabilir ama sonsuzluğu gözlerinin önünde eksiksiz biçimde göremez. Benzer biçimde ölüm de zihinde bir kavram olarak bulunabilirken, bilincin tamamen yokluğunu birinci şahıs deneyimi olarak temsil etmek mümkün olmayabilir.
Belki de insan zihninin ölüm karşısındaki en büyük çıkmazı tam burada saklıdır. Kendi sonumuzu düşünebilir, ondan korkabilir, onun hakkında kitaplar yazabilir, resimler yapabilir ve binlerce yıldır ne anlama geldiğini tartışabiliriz. Fakat zihnimizde kurduğumuz her ölüm sahnesinde, o sahneyi izleyen küçücük bir parçamız yaşamaya devam eder. Beyin kendi yokluğunu düşünmeye çalıştığı anda, onu düşünen bir bilinç olduğu için düşüncenin kendisi ölümün tam karşıtına dönüşür. Belki de bu yüzden kendi ölümümüz, kesinliğini bildiğimiz halde zihnimizin hiçbir zaman bütünüyle göremediği en büyük bilinmezlerden biri olarak kalır.
