Savaşın Değil , İnsan Öfkesinin Destanı
İlyada, yalnızca antik dünyanın en ünlü savaşlarından biri kabul edilen Truva Savaşı’nı anlatan eski bir destan değil, binlerce yıl önce insanların güç, gurur, öfke, intikam, dostluk, ölüm ve kader karşısında nasıl değiştiğini anlatan, bu nedenle aradan geçen yaklaşık üç bin yıla rağmen insan doğasına dair söylediklerini büyük ölçüde koruyan olağanüstü bir eserdir. Geleneksel olarak Homeros’a atfedilen İlyada’nın MÖ 8. yüzyıl civarında biçimlendiği düşünülür ve eser, bugün Batı edebiyatının başlangıç noktalarından biri olarak görülmesine rağmen köklerini çok daha eski sözlü anlatı geleneklerinden alır. İlyada denildiğinde akla ilk olarak Truva Savaşı gelse de destanın en ilginç özelliklerinden biri, aslında savaşın tamamını anlatmamasıdır. Paris’in Sparta Kraliçesi Helen’i Truva’ya götürmesiyle başlayan büyük çatışmanın on yıllık hikayesini baştan sona izlemek yerine, savaşın sonlarına doğru yaşanan oldukça kısa bir zaman dilimine odaklanır ve bütün anlatıyı Akhilleus’un öfkesi etrafında şekillendirir. Bu nedenle İlyada’yı yalnızca Truva Savaşı’nın hikayesi olarak görmek eksik kalır, çünkü savaş destanın sahnesidir, asıl anlatılan ise insanın gururunun kırıldığında neler yapabileceği ve tek bir kişinin öfkesinin binlerce insanın kaderini nasıl değiştirebileceğidir.
Her şey Yunan ordusunun en güçlü savaşçısı Akhilleus ile ordunun başkomutanı Agamemnon arasında yaşanan büyük anlaşmazlıkla derinleşir Agamemnon’un davranışını kendi onuruna yapılmış ağır bir saldırı olarak gören Akhilleus savaştan çekilir ve Yunan ordusu en güçlü savaşçısından mahrum kaldığı anda savaşın dengesi değişmeye başlar. Truvalılar, özellikle de Kral Priamos’un oğlu ve Truva’nın en büyük savaşçısı Hektor’un önderliğinde, Yunan kuvvetlerini giderek daha fazla sıkıştırır. Fakat İlyada’nın büyüsü yalnızca savaş meydanında değildir çünkü Homeros savaşçıları kusursuz kahramanlar olarak anlatmaz onların korkularını, kibirlerini, sevgilerini kayıplarını ve ölüm karşısındaki çaresizliklerini de gösterir. Akhilleus neredeyse yenilmez bir savaşçıdır fakat öfkesinin esiridir Agamemnon büyük bir kraldır fakat gururu yüzünden ağır hatalar yapabilir, Hektor ise Truva’nın en güçlü savunucusu olmasına rağmen aynı zamanda eşini, çocuğunu ve ailesini geride bırakmak zorunda kalan bir insandır.
Özellikle Hektor, İlyada’nın en trajik karakterlerinden biridir çünkü onun savaşı yalnızca şöhret kazanmak için verdiği söylenemez arkasında korumaya çalıştığı bir şehir, ailesi ve halkı vardır. Eşi Andromakhe’nin Hektor’u savaşa gitmemesi için ikna etmeye çalıştığı sahne, destanın en güçlü anlarından biridir burada karşımızda zırhının içinde korkusuz bir savaş makinesi değil, biraz sonra ölebileceğini bilen fakat yine de sorumluluğundan kaçamayan bir insan vardır. Akhilleus’un kaderini değiştiren kişi ise en yakın dostlarından Patroklos olur. Akhilleus savaşa katılmayı reddederken Yunanların giderek ağır kayıplar vermesine dayanamayan Patroklos, Akhilleus’un zırhını giyerek savaş alanına çıkar onun görüntüsünü gören Truvalılar Akhilleus’un geri döndüğünü düşünürler ancak savaşın içinde Patroklos Hektor tarafından öldürülür. İşte bu ölüm Akhilleus’un içindeki öfkenin yönünü tamamen değiştirir daha önce Agamemnon’a duyduğu öfke yüzünden savaşmayı reddeden kahraman, bu kez arkadaşının ölümünün intikamını almak için savaş alanına geri döner.
Akhilleus ile Hektor’un karşılaşması böylece yalnızca iki büyük savaşçının düellosu olmaktan çıkar ve destanın bütün geriliminin toplandığı noktaya dönüşür. Akhilleus sonunda Hektor’u öldürür, fakat öfkesi bununla sona ermez. Hektor’un bedenine karşı sergilediği acımasız davranışlar, savaşın insanın içindeki karanlığı ne kadar büyütebileceğini gösterirken, destan kahramanlık ile vahşet arasındaki sınırı özellikle bulanıklaştırır. Ancak İlyada’nın belki de en unutulmaz bölümü büyük savaşlardan sonra gelir. Hektor’un yaşlı babası Truva Kralı Priamos, oğlunun bedenini geri alabilmek için gizlice Akhilleus’un çadırına gider ve oğlunu öldüren adamın önünde diz çökerek ondan Hektor’un bedenini kendisine vermesini ister. Priamos, Akhilleus’a kendi babasını hatırlattığında savaşın iki düşmanı birkaç dakika için kral ve savaşçı olmaktan çıkar biri oğlunu kaybetmiş bir baba, diğeri kaybetmenin ne demek olduğunu bilen genç bir adam haline gelir.
İlyada’nın büyüklüğü belki de tam burada ortaya çıkar, çünkü destan bize düşmanın bile yas tuttuğunu, en güçlü savaşçının bile ağladığını ve savaş meydanında birbirini öldürmeye çalışan insanların acı karşısında birbirlerine benzediğini gösterir. Akhilleus sonunda Hektor’un bedenini Priamos’a teslim eder ve destan, birçok kişinin beklediğinin aksine Truva’nın düşüşüyle veya ünlü Truva Atı’yla değil, Hektor’un cenazesiyle sona erer. Bu ayrıntı önemlidir çünkü bugün Truva denildiğinde hemen akla gelen Truva Atı olayı İlyada’nın içinde anlatılmaz. Truva’nın düşüşü ve savaşın sonrasına ilişkin hikayeler başka antik kaynaklarda ve destan geleneğinde karşımıza çıkar. Homeros’a atfedilen diğer büyük eser Odysseia ise savaş bittikten sonra Yunan kahramanı Odysseus’un memleketi İthaka’ya dönmek için verdiği uzun ve olağanüstü mücadeleyi merkezine alır.
İlyada’nın dünyasında insanlar yalnız değildir. Zeus, Hera, Athena, Apollon, Afrodit ve Poseidon gibi tanrılar insanların savaşlarına müdahale eder bazı kahramanları korur, bazılarına karşı çıkar ve zaman zaman savaşın yönünü değiştirmeye çalışırlar. Fakat tanrıların bile tamamen ortadan kaldıramadığı bir güç vardır kader. Kahramanlar kaderlerinden kaçmaya çalışsalar da ölümün gölgesi sürekli üzerlerindedir ve bu durum eserin en güçlü sorularından birini doğurur. İnsan öleceğini bildiği halde neden şöhret, onur ve hatırlanmak uğruna savaşır. Akhilleus bu sorunun merkezindeki karakterdir, çünkü anlatı geleneğinde önünde iki farklı hayat bulunduğunu bilir savaştan uzaklaşıp ülkesine dönerse uzun fakat sıradan bir yaşam sürebilecek, Truva’da kalırsa genç yaşta ölecek fakat adı kuşaklar boyunca hatırlanacaktır. Onun seçimi, Antik Yunan dünyasında kahramanlığın nasıl algılandığını gösterirken aynı zamanda bugün bile geçerliliğini koruyan rahatsız edici bir soruyu bırakır. Uzun yaşamak mı daha değerlidir, yoksa öldükten binlerce yıl sonra bile hatırlanacak bir hayat bırakmak mı?
İlyada bu yüzden yalnızca kılıçların çarpıştığı, orduların savaştığı ve tanrıların gökyüzünden insanlara müdahale ettiği eski bir kahramanlık hikayesi değildir insanın öfkesinin nasıl yıkıcı hale gelebileceğini, gururun nasıl felakete dönüşebileceğini, sevginin ve dostluğun insanı nasıl değiştirebildiğini, ölüm karşısında kral ile sıradan insan arasındaki farkların nasıl silindiğini anlatan zamansız bir insanlık hikayesidir. Ve belki de İlyada’nın yaklaşık üç bin yıldır unutulmamasının gerçek nedeni budur. Truva’nın surları yıkılmış savaşçıların bedenleri toprağa karışmış ve onların dünyası çoktan kaybolmuş olsa da İlyada’nın anlattığı öfke, gurur, sevgi, kayıp intikam ve ölüm korkusu hala insanın içinde yaşamaya devam etmektedir.
