İnsan, başkalarının kusurlarını görmekte çoğu zaman kendi kusurlarını fark etmekten daha başarılıdır. Bir başkasının yalanı kolayca ahlaksızlık olarak nitelendirilirken kendi yalanına zorunluluk denilebilir. Başkasının ihaneti affedilmez bulunurken kendi sadakatsizliğine gerekçeler üretilebilir. İnsanların birbirlerini yargılama konusunda gösterdiği cesaret, kendi davranışlarıyla yüzleşmeleri gerektiğinde aynı kararlılıkla ortaya çıkmayabilir. Üstelik en sert yargılar bazen en ağır kusurları taşıyanların ağzından dökülür.
İncil'in Yuhanna bölümünde anlatılan bir olayda, zina yaptığı gerekçesiyle cezalandırılmak istenen bir kadın İsa'nın karşısına çıkarılır. Kalabalık, kadının taşlanmasını gündeme getirir. İsa ise onlara, “İçinizde kim günahsızsa ilk taşı o atsın” diyerek karşılık verir. Bu söz, yalnızca bir kadının cezalandırılmasına yönelik itiraz değildir. Aynı zamanda başkalarını mahkum etmeye hazırlanan insanların kendi ahlaki durumlarını sorgulamalarını isteyen güçlü bir çağrıdır. Anlatıya göre kalabalık, bu sözün ardından birer birer dağılır.
Ancak bu ifadeyi tersine çevirdiğimizde farklı bir gerçeklikle karşılaşırız: İlk taşı en günahkarınız atsın. Çünkü toplumsal yaşamda başkalarını en sert biçimde suçlayan kişilerin kendi davranışlarında aynı ahlaki ölçütlere uymadığı durumlar da vardır. Başkalarının hayatına müdahale eden, onların tercihlerini sorgulayan ve kendisini ahlakın temsilcisi olarak gören bir insan, kendi hayatında savunduğu değerlerle çelişebilir. Böyle durumlarda ahlak, kişinin davranışlarını düzenleyen bir ilke olmaktan çıkarak başkalarını denetlemek için kullanılan bir araca dönüşür.
Psikolojide bu çelişkiyi anlamaya yardımcı olan kavramlardan biri yansıtmadır. Psikanalitik kuramda yansıtma, kişinin kendisinde kabul etmekte zorlandığı duygu, düşünce veya eğilimleri başkalarına atfetmesiyle ilişkilendirilir. Kendi kıskançlığını kabullenemeyen birinin sürekli başkalarını kıskançlıkla suçlaması buna örnek gösterilebilir. Bununla birlikte her sert eleştirinin arkasında yansıtma bulunduğunu söylemek doğru değildir. İnsanlar gerçekten önemsedikleri değerleri savunmak için de başkalarının davranışlarını eleştirebilir. Asıl mesele, kişinin başkalarına uyguladığı ölçütleri kendisine de uygulayıp uygulamadığıdır.
Bir diğer psikolojik mekanizma ise kendine hizmet eden yanlılıktır. İnsanlar kendi başarılarını kişisel özellikleriyle, başarısızlıklarını ise dış koşullarla açıklamaya eğilim gösterebilir. Benzer biçimde kendi yanlış davranışlarını içinde bulundukları şartlarla gerekçelendirirken başkalarının yanlışlarını doğrudan karakterlerine bağlayabilirler. Böylece aynı davranış, kimin tarafından gerçekleştirildiğine göre farklı ahlaki değerlendirmelere konu olur. Kendi hatasında koşulları gören insan, başkasının hatasında yalnızca suçlu arayabilir.
Toplumsal yargılamanın bir başka yönü de insanlara sağladığı üstünlük duygusudur. Bir başkasının yanlışını ortaya çıkarmak, kişiye kendisini daha dürüst, daha erdemli veya daha sorumlu hissettirebilir. Özellikle kalabalıkların aynı kişiyi hedef aldığı durumlarda bu duygu güçlenebilir. Birey, kendi davranışlarını değerlendirmek yerine grubun ortak öfkesine katılarak ahlaki bir konum elde ettiğini düşünebilir. Böylece suçlama, yalnızca bir davranışa verilen tepki olmaktan çıkar ve kişinin kendisini toplum içinde konumlandırma biçimine dönüşür.
Sosyal medya, bu eğilimin en görünür hale geldiği alanlardan biridir. Bir kişinin geçmişte söylediği söz, yaptığı hata veya özel yaşamına ilişkin bir olay, kısa sürede binlerce insanın yargısına sunulabilir. Olayın bütün koşulları bilinmeden kesin hükümler verilebilir. Üstelik dijital ortamda suçlamak, çoğu zaman suçlanan kişinin karşısına çıkıp sorumluluk üstlenmekten daha kolaydır. Birkaç cümleyle başkasının hayatı hakkında hüküm vermek mümkün hale gelirken aynı eleştirel bakışın kişinin kendi yaşamına yöneltilmesi çok daha zahmetli olabilir.
Burada önemli bir ayrım bulunur. Başkalarını yargılamanın tehlikelerini anlatmak, yanlış davranışların eleştirilmemesi veya suçların karşılıksız kalması gerektiği anlamına gelmez. Hukuki sorumluluk ile ahlaki üstünlük iddiası birbirinden farklıdır. Bir insanın kusurlu olması, başka bir haksızlığı dile getirme hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak bir davranışı eleştirmek ile o davranış üzerinden kendisini kusursuz ilan etmek aynı şey değildir. Adalet, kişilerin ahlaki mükemmelliğine değil, tutarlı ilkelere ve hakkaniyetli değerlendirmelere dayanmalıdır.
İnsanların kendi kusurlarını görmezden gelmesi yalnızca bireysel bir sorun da değildir. Toplumlar bazen belirli davranışları yüksek sesle kınarken benzer davranışları güçlü, sevilen veya kendilerine yakın kişiler gerçekleştirdiğinde sessiz kalabilir. Böylece ahlaki ölçütler evrensel ilkeler olmaktan uzaklaşarak kişilere göre değişen kurallara dönüşür. Aynı eylemin bir kişide utanç, başka bir kişide hoşgörüyle karşılanması, toplumsal ikiyüzlülüğün en belirgin görünümlerinden biridir.
İlk taşı en günahkarınız atsın, ifadesinin sertliği de tam burada ortaya çıkar. Bu söz, günahkar olanın cezalandırma hakkına sahip olduğunu savunmaz. Aksine, başkalarını mahkum etmeye duyulan isteğin arkasında kimi zaman kişinin kendi kusurlarından kaçma çabasının bulunabileceğini ima eder. Taş, artık yalnızca cezalandırmanın değil, insanın kendi vicdanından uzaklaşmasının da sembolüdür. Başkasına yöneltilen her suçlama, sahibinin ahlaki tutarlılığını da görünür hale getirebilir.
İnsan kusurlu bir varlıktır. Hata yapabilir, pişman olabilir, değişebilir ve aynı yanlışı yeniden tekrarlayabilir. Bu gerçek, insanı ahlaki sorumluluktan kurtarmaz; aksine kendi davranışlarına karşı daha dikkatli olmaya davet eder. Başkalarının yanlışlarını fark etmek kolaydır, ancak kendi yanlışlarını aynı açıklıkla kabul etmek cesaret gerektirir. Gerçek ahlaki tutarlılık, başkasına taş atmadan önce kendisini kusursuz ilan etmemekte ve savunduğu ilkeleri kendi hayatında da uygulayabilmektedir.
En ağır taşlar her zaman en temiz ellerden çıkmaz. Bazen insan, kendi vicdanının sesini bastırmak için başkasını daha yüksek sesle suçlar. Böylece ilk taşı atan kişi, yalnızca karşısındakini değil, farkında olmadan kendi ahlaki çelişkilerini de ortaya koyar.
