Sabah uyandığınızı ve gece gördüğünüz tuhaf rüyayı yanınızdaki kişiye anlattığınızı düşünün. Karanlık bir sokaktasınız, köşede eski bir ev var, yağmur yağıyor ve birlikte bir kapının önünde bekliyorsunuz. Karşınızdaki kişi bir anda sizi durduruyor ve aynı gece kendisinin de aynı sokağı, aynı evi ve hatta sizi gördüğünü söylüyor. Üstelik siz ona rüyanızı anlatmadan önce bazı ayrıntıları doğru biçimde tarif ediyor. Böyle bir şey yaşansa insanın aklına kaçınılmaz olarak aynı soru gelir: İki insan gerçekten aynı rüyada buluşmuş olabilir mi?
Bu düşünce sinema ve edebiyat için mükemmel bir malzeme olsa da bilim açısından durum çok daha karmaşıktır. Bugüne kadar iki insanın birbirinden bağımsız biçimde aynı rüya ortamına girerek gerçek zamanlı olarak ortak bir rüya deneyimi yaşadığını gösteren güvenilir bilimsel kanıt bulunmuyor. İnsanların benzer veya şaşırtıcı derecede örtüşen rüyalar anlatması ise mümkün. Fakat benzer rüyalar görmek ile gerçekten tek bir rüyayı paylaşmak aynı şey değildir.
Rüya görmek beynin gerçekleştirdiği karmaşık süreçlerden biridir. Özellikle REM uykusu sırasında beyin oldukça aktiftir ve duygular, anılar, görüntüler ve geçmiş deneyimlerden parçalar bir araya gelerek son derece gerçekçi dünyalar oluşturabilir. Rüyalar yalnızca REM döneminde görülmez ancak canlı ve hikaye biçimindeki rüyaların önemli bölümü bu evreyle ilişkilidir.
Her insanın rüyası kendi beynindeki sinirsel faaliyet sonucunda oluşur. İki kişi aynı yatakta uyusa bile beyinleri fiziksel olarak birbirine bağlı değildir. Dolayısıyla bildiğimiz nörobiyolojik mekanizmalar içerisinde bir beynin oluşturduğu rüya görüntüsünün doğrudan başka bir beyne aktarılmasını sağlayan doğal bir iletişim kanalı bulunmuyor. Bu nedenle bilimsel açıdan iki kişinin tek bir ortak rüya alanına girdiğini söylemek için elimizde bir mekanizma yok. Fakat insanların neden zaman zaman birbirine çok benzeyen rüyalar anlattığını açıklayabilecek oldukça ilginç ihtimaller var.
Birlikte yaşayan iki insan gün boyunca çok sayıda ortak uyarana maruz kalır. Aynı haberleri izleyebilir, aynı insanlarla görüşebilir, aynı evde yaşayabilir ve aynı olay hakkında endişelenebilirler. Beyin ise rüyalarını oluştururken günlük hayattaki deneyimlerden, anılardan ve duygulardan yararlanır. Örneğin birlikte uçak yolculuğuna çıkacak iki kişinin aynı gece uçağı kaçırdığını görmesi şaşırtıcı olmayabilir. Yeni eve taşınmaya hazırlanan bir çiftin evle ilgili benzer rüyalar görmesi de mümkündür. Her iki beyin aynı endişeyi ve benzer anıları işlerken birbirine benzeyen senaryolar oluşturabilir. Bu durumda iki kişi aynı rüyayı görmüş değildir. İki ayrı beyin, ortak malzemelerden birbirine benzeyen iki hikaye üretmiştir.
İnsanlar hayatları boyunca binlerce rüya görür. Bunların büyük bölümünü uyandıktan birkaç dakika sonra unuturuz. Hatırladıklarımızın içinde ise düşmek, kovalanmak, geç kalmak, kaybolmak, uçmak, eski bir eve dönmek veya hayatımızdaki insanları görmek gibi tekrar eden temalar bulunabilir. İki insanın yıllar boyunca gördüğü binlerce rüya düşünüldüğünde zaman zaman iki rüyanın birbirine çok benzemesi istatistiksel olarak düşünüldüğü kadar olağanüstü olmayabilir. Fakat insan zihni benzerlikleri fark etmeye çok yatkındır. Özellikle şaşırtıcı bir eşleşmeyle karşılaştığımızda onu hatırlarız, eşleşmeyen yüzlerce rüyayı ise önemsemeyiz. Bu durum ortak rüya deneyimlerinin neden insanlara son derece sıra dışı geldiğini kısmen açıklayabilir.
Burada hafızanın ilginç bir özelliği devreye girer. İnsan hafızası bir video kaydı gibi çalışmaz. Bir olayı hatırladığımızda onu yalnızca açıp izlemeyiz, belirli ölçüde yeniden oluştururuz. Rüyalar söz konusu olduğunda bu durum daha da belirgindir çünkü rüya anıları genellikle parçalı ve hızla kaybolmaya eğilimlidir. İki kişi sabah rüyalarını karşılaştırırken birinin anlattığı ayrıntılar diğer kişinin belirsiz hatıralarını etkileyebilir. İlk başta yalnızca bir ev hatırlayan kişi, karşısındaki "Ev kırmızıydı" dediğinde kendi rüyasındaki evin de kırmızı olduğunu düşünmeye başlayabilir. Bu bilinçli bir yalan değildir. Hafızanın yeniden yapılandırılabilir doğasının doğal bir sonucu olabilir. Bu yüzden bilimsel bir ortak rüya deneyinde kişilerin birbirleriyle konuşmadan önce gördüklerini ayrı ayrı kaydetmeleri gerekir. Aksi halde rüyaların gerçekten başlangıçta mı aynı olduğu, yoksa anlatım sırasında mı birbirine yaklaştığı kolayca ayırt edilemez.
İşin en şaşırtıcı kısmı burada başlar. Diyelim ki iki insan birbirleriyle konuşmadan önce rüyalarını yazdı. Birinci kişi rüyasında arkadaşıyla deniz kenarında yürüdüğünü söyledi. İkinci kişi de aynı gece rüyasında aynı arkadaşla deniz kenarında yürüdüğünü yazdı. Böyle bir benzerlik gerçekten etkileyici olabilir. Ancak bilim açısından etkileyici olmak kanıt olmak anlamına gelmez. İki kişinin birbirini sık düşünmesi, ortak anılarının bulunması ve aynı yerleri tanıması benzer rüya görüntülerinin oluşma ihtimalini artırabilir. Gerçek anlamda ortak rüyadan söz edebilmek için yalnızca genel temanın değil, önceden paylaşılmamış çok sayıda özgün ayrıntının bağımsız olarak eşleşmesi ve bunun kontrollü deneylerde tekrar tekrar gösterilebilmesi gerekir. Bugüne kadar böyle bir olgunun güvenilir ve tekrarlanabilir biçimde gösterildiğine ilişkin bilimsel bir kanıt bulunmuyor.
Lucid yani berrak rüya sırasında kişi rüya gördüğünün farkına varabilir. Bazı insanlar bu sırada rüyadaki davranışlarını belirli ölçüde yönlendirebildiklerini bildirir. Daha da ilginci, uyku laboratuvarlarında lucid rüya gören kişilerle rüya sırasında sınırlı iletişim kurulabildiğini gösteren deneyler yapılmıştır. Araştırmacılar dışarıdan soru gönderebilir, rüya gören kişi ise önceden belirlenmiş göz hareketleri veya kas sinyalleriyle cevap verebilir. Bu deneyler oldukça sıra dışıdır çünkü uyuyan bir beynin tamamen dış dünyadan kopuk olmadığını gösterir. Ancak bunlar iki kişinin aynı rüyayı paylaştığını göstermiyor. İletişim ortak bir rüya dünyasının içinde değil, dışarıdaki deney düzeneği aracılığıyla gerçekleşiyor. Yine de gelecekte beyin sinyallerini çözme teknolojilerinin gelişmesi, rüyaların incelenmesinde bugün bilim kurgu gibi görünen deneylerin yapılmasını mümkün hale getirebilir.
Bugün beynin belirli görsel deneyimleri sırasında oluşan sinirsel faaliyetlerden bazı özellikleri tahmin etmeye çalışan araştırmalar bulunuyor. Beyin görüntüleme ve yapay zeka geliştikçe insanların gördükleri veya hayal ettikleri görüntülerin kaba temsillerini yeniden oluşturma konusunda ilerlemeler kaydediliyor. Buradan hareketle gelecekte bir kişinin rüyasındaki bazı bilgilerin çözümlenip başka bir kişiye aktarılabileceğini hayal etmek mümkün. Fakat bu, doğal biçimde ortak rüya görmekten tamamen farklı olur. İki beyin arasında teknoloji aracılığıyla bilgi aktarımı yapılmış olur. Belki bir gün iki insan uyurken beyin-bilgisayar ara yüzleri aracılığıyla aynı sanal ortamdan gelen uyaranları deneyimleyebilir. Böyle bir durumda ortak rüya ile uyku sırasında paylaşılan yapay deneyim arasındaki sınır bile tartışmalı hale gelebilir. Bugün içinse bu düşünceler büyük ölçüde geleceğe ilişkin varsayımlardır.
Bilim açısından en doğru cevap şu: İki insanın doğal yollarla tek bir ortak rüyayı paylaştığını gösteren güvenilir kanıtımız yok. Fakat bu, insanların birbirine son derece benzeyen rüyalar göremeyeceği anlamına gelmez. Ortak yaşantılar, benzer kaygılar, güçlü duygusal bağlar, aynı çevresel uyaranlar, tesadüfler ve hafızanın çalışma biçimi şaşırtıcı eşleşmeler ortaya çıkarabilir.
Yine de konu insan zihninin en büyüleyici sorularından birini açık bırakıyor. Çünkü rüyalar tamamen beynimizin içinde oluşuyorsa her gece milyarlarca insan birbirinden bağımsız özel dünyalara giriyor demektir. Bu dünyalarda fizik kuralları değişiyor, ölmüş insanlar geri geliyor, yıllar birkaç saniyeye sığabiliyor ve gerçekte hiç bulunmadığımız mekanlar bize tanıdık gelebiliyor. Belki iki insan aynı rüyayı göremiyor. Fakat bundan daha garip bir gerçek zaten her gece gerçekleşiyor: İnsan beyni gözlerini kapattığında, dış dünyada var olmayan bir evren yaratıyor ve birkaç saat boyunca bize onun gerçek olduğuna inandırabiliyor.
#Rüya #Rüyalar #Beyin #Uyku #Bilinç #LucidRüya #Nörobilim #Psikoloji #Bilim #Ekubo
