Ebulfez Elçibey, yalnızca Azerbaycan’ın ikinci cumhurbaşkanı değil, Türk dünyasının ortak kaderine inanan ve bunu siyasal bir ideal haline getiren nadir liderlerden biri olarak tarihe geçti. Onun siyaset anlayışı koltuk, denge ya da pragmatik ittifaklar üzerine değil, dil, tarih, kültür ve ortak bilinç üzerinden yükselen bir Türk Birliği hayali üzerine kuruluydu ve bu yönüyle Elçibey, klasik bir devlet adamından çok, ideolojik bir figür olarak hatırlanır.
1938’de Nahçıvan’da doğan Elçibey, akademik kökenli bir aydın olarak tarih ve şarkiyat alanında çalışmış, Sovyet döneminde Türk kimliği ve Azerbaycan milli bilinci üzerine yaptığı faaliyetler nedeniyle KGB takibi, hapis ve baskılarla karşı karşıya kalmış, ancak bu süreç onun düşünsel çizgisini yumuşatmak yerine daha da keskinleştirmiştir. Elçibey’e göre Azerbaycan’ın bağımsızlığı, tek başına yeterli bir hedef değildi, asıl mesele, Türk dünyasının parçalanmışlığını aşmak, Ankara’dan Bakü’ye, Orta Asya’dan Kafkasya’ya uzanan ortak bir zihinsel ve kültürel alan inşa etmekti ve bu nedenle Türkiye ile ilişkileri yalnızca diplomatik değil, neredeyse tarihsel bir kader ortaklığı olarak tanımladı. Sıkça dile getirdiği “Biz bir millet, iki devlet değil; bir milletiz” anlayışı, onu döneminin pek çok liderinden ayıran temel yaklaşımdı.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından iktidara gelen Elçibey, kısa süren cumhurbaşkanlığı döneminde Rusya’dan siyasal ve askeri bağımsızlaşma, Türk dünyasıyla entegrasyon ve demokratikleşme hedeflerini açıkça savundu. Ancak Karabağ Savaşı’nın yarattığı askeri ve toplumsal kriz, devlet yapısının kırılganlığı ve iç siyasi çekişmeler, onun ideallerini hayata geçirecek zemini zayıflattı ve sonuçta iktidardan uzaklaştırıldı. Elçibey, reel politiğin sert dengeleri karşısında geri adım atmayı reddeden bir figürdü, güç siyasetinden çok ilke siyasetine yaslanması, onu halkın bir kısmı için ilham verici, sistem açısından ise tehlikeli derecede idealist kıldı ve bu yüzden Elçibey, kaybeden ama fikri yaşamaya devam eden liderler arasında yer aldı.
Bugün Elçibey’in adı, Azerbaycan siyasetinde bir dönemden çok, bir fikirle anılır. Türk dünyasının ortak bilinci, bağımsızlıkla yetinmeyen bir gelecek tahayyülü ve bedeli ne olursa olsun kimlikten vazgeçmeme iradesi bu fikirlerdendir. İktidarı kısa sürdü ama bıraktığı iz, birçok liderden daha kalıcı oldu. Ebulfez Elçibey, devlet başkanı olmaktan çok, Türk Birliği fikrini hayatının merkezine koymuş bir düşünce adamıydı ve bu yüzden siyaseti kazanmaktan ziyade bir ideali miras bıraktı.
