Bir filmin sonunu bilmek keyfimizi kaçırabilir ama hayatın sonrasını bilmek için neredeyse her şeyi yaparız. Bu evlilik sürecek mi?, Bu işi kabul edersem mutlu olacak mıyım?, Beş yıl sonra nerede olacağım?, Verdiğim karar doğru mu? İnsan zihni geleceği göremediği halde sürekli onun provasını yapar. Fal, astroloji, kehanet, dini inanışlar, istatistikler, ekonomik tahminler, yapay zeka öngörüleri ve tecrübeli insanların tavsiyeleri birbirinden çok farklı kaynaklara dayansa da bazen aynı ihtiyaca dokunur. Henüz yaşanmamış olanı biraz olsun bilmek. Çünkü bilinmezlik yalnızca merak uyandırmaz; aynı zamanda kontrolümüzün sınırlı olduğunu yüzümüze vurur.
Peki hayatın spoilerını gerçekten kim verebilir? Kaderci bir anlayışa göre yaşanacakların insan iradesini aşan, önceden belirlenmiş bir yönü bulunabilir. Başka bir bakış ise geleceğin seçimler, rastlantılar, toplumsal koşullar ve öngörülemeyen olayların birleşiminden doğduğunu savunur. Eleştirel düşünce açısından ilginç olan, hangi görüşü benimsediğimizden çok bunun davranışlarımızı nasıl değiştirdiğidir. Olacak olan zaten olur, düşüncesi bazı insanlarda büyük bir huzur yaratabilir, kontrol edemediği olaylar karşısında kendisini tüketmesini engelleyebilir. Fakat aynı düşünce, nasıl olsa kaderimde varsa gerçekleşir noktasına taşındığında çaba göstermemek, sorumluluğu dışarıya bırakmak ve değiştirilebilecek koşulları bile değişmez kabul etmek için bir gerekçeye dönüşebilir.
Geleceği tahmin etmekte kullandığımız en güçlü araçlardan biri ise tecrübedir. Elli yaşındaki biri yirmi yaşındaki birine, bu ilişkinin sonu iyi görünmüyor dediğinde geleceği görmüyor olabilir, yalnızca daha önce karşılaştığı davranış örüntülerini tanıyordur. Bir doktor hastalığın muhtemel seyrini, bir yatırımcı piyasanın risklerini, bir anne çocuğunun vereceği tepkiyi geçmiş deneyimlerinden hareketle tahmin edebilir. Tecrübenin gücü budur. Fakat tecrübenin tehlikesi de aynı yerde başlar. Daha önce bir şeyin böyle gerçekleşmiş olması, yeniden aynı şekilde gerçekleşeceğinin garantisi değildir. Bazen, ben hayatı biliyorum dediğimiz yerde aslında geçmişimizi geleceğin üzerine yansıtıyor olabiliriz.
Tahminlerin insan hayatındaki etkisi de çift yönlüdür. Bu sınavı kazanamazsın denilen bir öğrenci çalışmayı bırakabilir ve tahmin kendi kendini gerçekleştiren bir sonuca dönüşebilir. Tam tersine aynı söz başka birinde inat ve motivasyon yaratabilir. Bir doktorun verdiği olasılık, ekonomistin kriz beklentisi veya çevremizdeki insanların ilişkimizi nasıl gördüğü henüz gerçekleşmemiş geleceğe ait bilgiler olsa bile bugünkü davranışlarımızı değiştirebilir. Böylece geleceği anlattığını düşündüğümüz tahmin, bazen geleceğin oluşmasına bizzat katılır. Spoiler sandığımız şey senaryonun bir parçasına dönüşür.
Hayatımızın gerçek spoilerı önümüzde olsaydı onu gerçekten okumak ister miydik? On yıl sonra kiminle yaşayacağınızı, hangi başarısızlığı yaşayacağınızı, kimi kaybedeceğinizi veya hangi gün hayatınızın en güzel haberini alacağınızı kesin olarak bildiğinizi düşünün. Böyle bir bilgi ilk bakışta muazzam bir avantaj gibi görünebilir. Fakat kötü bir olayın tarihini bilmek, insanı o olay gerçekleşene kadar yıllarca korkuyla yaşatabilir. Güzel bir sonu bilmek ise ona ulaşmak için gereken mücadeleyi anlamsızlaştırabilir. Hatta geleceğin değiştirilemez olduğunu bilmek özgür irade duygumuzu, değiştirilebilir olduğunu bilmek ise spoilerın zaten kesin olmadığını düşündürürdü. Geleceği bilmenin paradoksu tam olarak burada ortaya çıkar: Kesin bilgi bizi özgürleştirmek yerine hayatımızı henüz yaşanmamış olayların gölgesine sokabilir.
İnsan hayatının en önemli özelliklerinden biri spoilerının bulunmamasıdır. Kader, tesadüf, seçim, koşullar ve tecrübe hakkında birbirinden tamamen farklı düşüncelere sahip olabiliriz, ancak hiçbirimiz yarının tamamını bugünden göremiyoruz. Geleceğe ilişkin tahminler yapabilir, riskleri hesaplayabilir ve geçmişten ders çıkarabiliriz fakat tahmini gerçek, ihtimali kader ve tecrübeyi kesin bilgi zannettiğimiz anda düşünme alanımız daralmaya başlar. Belirsizlik korkutucudur ama aynı zamanda kararlarımızın, cesaretimizin, umudumuzun ve merakımızın yaşayabileceği alanı yaratır. Belki de hayatın spoilerını kimsenin verememesi bir eksiklik değildir. Çünkü sonunu kesin olarak bildiğimiz bir hayatı yaşamaya devam ederdik ama artık onu gerçekten keşfediyor olur muyduk bilinmez.
