XI. yüzyılın sonlarında İran’ın sarp dağlarında yükselen Alamut Kalesi, yalnızca bir kale değildi. Selçuklu dünyasının ortasında ortaya çıkan yeni bir siyasi ve dini gücün merkeziydi. Bu yapının başında ise yüzyıllar sonra bile adı suikastlar, gizli örgütlenme ve sayısız efsaneyle anılacak bir adam bulunuyordu. Hasan Sabbah’ın 1050’li yılların ortalarında Kum’da doğduğu kabul edilir. Ailesi daha sonra Rey’e yerleşti. Genç yaşta din, felsefe ve dönemin farklı düşünce akımlarıyla ilgilendi. Rey aynı zamanda İsmaili davetinin önemli merkezlerinden biriydi ve Hasan burada İsmaili düşünceyle tanıştı. Kaynaklara göre henüz on yedi yaşları civarında İsmaiiliğe katıldı. Onun hayatındaki büyük kırılma ise 1090 yılında Alamut Kalesi’nin kontrolünü ele geçirmesiyle yaşandı. Alamut, bugünkü İran'ın kuzeyinde, Elburz Dağları'nın son derece sarp bir bölgesinde bulunuyordu. Doğal savunması güçlü olan kale, Hasan Sabbah için ideal bir merkezdi. Kaynaklarda kalenin doğrudan büyük bir meydan savaşıyla ele geçirilmesinden ziyade, bölgede yürütülen uzun süreli örgütlenme ve nüfuz oluşturma faaliyetlerinin ardından Hasan'ın kontrolüne geçtiği anlatılır.
Hasan Sabbah bundan sonra yaklaşık 34 yıl boyunca Alamut'ta yaşadı. Buradan yalnızca bir kaleyi değil, İran'ın farklı bölgelerindeki kalelerden ve topluluklardan oluşan bir ağı yönetti. Alamut'taki tarım ve sulama sistemlerini geliştirerek bölgenin uzun kuşatmalara dayanabilmesini sağlamaya çalıştı. Kalede ayrıca zamanla önemli bir kütüphane, el yazmaları ve bilimsel araçlardan oluşan bir koleksiyon meydana geldi. Fakat Hasan Sabbah'ın tarihte bu kadar büyük bir isim haline gelmesinin asıl nedeni ordusunun büyüklüğü değildi. Tam tersine... Karşısında kendisinden çok daha büyük askeri güçler bulunuyordu. Bu nedenle Nizarilerin mücadele yöntemlerinden biri, belirli siyasi ve askeri kişileri hedef alan seçici suikastlar oldu. Bu görevleri gerçekleştiren kişilere kaynaklarda fedai deniliyordu. Nizarilerin suikast yöntemini icat ettiği düşüncesi doğru değildir siyasi suikast çok daha eski dönemlerden beri kullanılıyordu. Ancak Alamut döneminde bu yöntemin Nizarilerle olağanüstü derecede özdeşleşmesi, onların ününü yüzyıllarca yaşattı.
Dönemin en çarpıcı olaylarından biri 1092 yılında Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün öldürülmesiydi. Nizari kaynakları ve sonraki tarih anlatıları bu suikastı Hasan Sabbah'ın hareketiyle ilişkilendirir. Aynı dönemde Selçuklu kuvvetleri Alamut ve Nizarilerin kontrolündeki diğer bölgelere karşı askerî harekatlar yürütüyordu. Hasan Sabbah'ın kurduğu yapı yalnızca Alamut'tan ibaret değildi. Rudbar, Kuhistan ve başka bölgelerde kaleler ele geçirildi veya yeni merkezler oluşturuldu. Böylece büyük bir imparatorluk şeklinde değil, birbirinden uzak fakat aynı siyasi ve dini otoriteye bağlı kaleler ağı ortaya çıktı. 1094 yılında ise İsmaili tarihinde çok önemli bir bölünme gerçekleşti. Fatımi halife-imamı el Müstansır'ın ölümünün ardından halefiyet konusunda anlaşmazlık çıktı. Hasan Sabbah, Müstansır'ın oğlu Nizar'ı destekledi. Bunun sonucunda İran'daki Hasan Sabbah taraftarları zamanla Nizari İsmaililer olarak anılmaya başladı ve Alamut merkezli bağımsız Nizari hareketi şekillendi.
Hasan Sabbah hakkında bugün anlatılanların en tartışmalı kısmı ise fedailerin nasıl yetiştirildiğiyle ilgilidir. Popüler anlatıya göre genç savaşçılara haşhaş veriliyor, ardından gizli bir bahçeye götürülüyor ve buranın cennet olduğuna inandırılıyorlardı. Daha sonra Hasan Sabbah'ın emriyle ölümü göze alan suikastçılara dönüşüyorlardı. Fakat burada tarih ile efsaneyi birbirinden ayırmak gerekiyor. Modern araştırmalar, Hasan Sabbah'ın fedailerini uyuşturucu kullanarak kontrol ettiği veya Alamut'ta insanları kandırmak amacıyla hazırlanmış gizli bir cennet bahçesi kurduğu iddialarını doğrulayacak sağlam çağdaş kanıtların bulunmadığını vurgular. Nizarilere ilişkin bilgilerin önemli bir bölümü onların siyasi ve dini rakipleri tarafından kaleme alınmış, daha sonra Haçlılar ve Avrupalı yazarlar aracılığıyla anlatılar giderek fantastik bir hal almıştır.
Bu efsaneler zamanla öylesine güçlendi ki Nizariler Batı dünyasında Assassins adıyla tanınmaya başladı. Assassin kelimesinin Nizariler için kullanılan haşişiyye benzeri adlandırmalarla bağlantısı tarih yazımında uzun süredir tartışılmıştır. Ancak kelimenin tarihsel yolculuğunu, Hasan Sabbah fedailerine haşhaş veriyordu, assassin kelimesi de doğrudan buradan çıktı şeklindeki basit hikayeye indirgemek yanıltıcıdır. Özellikle uyuşturucu kullanımı hakkındaki popüler anlatıların tarihsel güvenilirliği ciddi biçimde sorgulanmaktadır. Hasan Sabbah'ın kişiliği de popüler kültürdeki gizemli suikastçı lider görüntüsünden daha karmaşıktır. Kaynaklar onu son derece disiplinli, katı kurallara bağlı, eğitimli bir din adamı ve siyasi stratejist olarak tasvir eder. Alamut'taki yıllarının büyük bölümünü okumaya, yazmaya ve yönetime ayırdığı aktarılır. Hatta yaklaşık otuz dört yıllık Alamut döneminde kaleden hiç inmediğine ilişkin tarihsel rivayet bulunmaktadır.
Hasan Sabbah 1124 yılında Alamut'ta öldü. Fakat kurduğu yapı onunla birlikte ortadan kalkmadı. Nizari İsmaili devleti yaklaşık 166 yıl boyunca 1090'dan 1256'ya kadar varlığını sürdürdü. İran'ın yanı sıra Suriye'de de Nizari toplulukları ve kaleleri ortaya çıktı. Hasan Sabbah'ın ölümünden sonra da siyasi suikastlar devam etti, ancak hareketin tarihi yalnızca bunlardan ibaret değildi. Nizarilerin kendi dinî ve entelektüel gelenekleri kütüphaneleri ve tarih yazıcılığı da bulunuyordu. Son büyük kırılma 1256 yılında geldi. Moğol hükümdarı Hülagünun İran seferi sırasında Nizari kaleleri birer birer teslim oldu veya ele geçirildi. Alamut da Moğolların eline geçti. Kalede bulunan önemli kütüphane ve Nizari tarih kaynaklarının büyük bölümü bu dönemde kayboldu veya yok edildi. Bu yüzden bugün Hasan Sabbah ve Alamut hakkında bildiklerimizin önemli kısmı, Nizarilere karşı farklı derecelerde düşmanca yaklaşan daha sonraki tarihçilerin aktardıklarından gelmektedir. Belki de Hasan Sabbah'ın hikayesini bu kadar gizemli yapan tam olarak budur.
Bir tarafta gerçekten var olmuş Alamut Kalesi, Nizari devleti, fedailer ve belgelenmiş siyasi suikastlar... Diğer tarafta uyuşturulmuş savaşçılar, gizli cennet bahçeleri, ölümüne bağlı suikastçılar ve Dağın Yaşlı Adamı çevresinde yüzyıllar boyunca büyütülen efsaneler... Aradan yaklaşık dokuz yüz yıl geçmesine rağmen Hasan Sabbah'ın gerçek hikayesi ile düşmanlarının onun hakkında yarattığı efsanelerin sınırı hala insanların ilgisini çekmeye devam ediyor. Ve belki de Alamut'un en büyük sırrı, kalenin duvarlarının arkasında ne yaşandığından çok, yüzyıllar boyunca anlatılanların ne kadarının gerçekten yaşanmış olduğudur.
