1954 yılının Haziran ayında Guatemala Devlet Başkanı Jacobo Arbenz görevinden ayrıldığında, ülkede yaşanan mücadele görünürde sona ermişti CIA tarafından desteklenen Carlos Castillo Armas'ın kuvvetleri ilerlemiş, Guatemala ordusunun önemli bölümü Arbenz yönetiminin arkasında durmamış ve yıllardır büyüyen siyasi kriz sonunda hükümetin devrilmesiyle sonuçlanmıştı. Washington açısından PBSUCCESS kod adıyla yürütülen gizli operasyon hedefine ulaşmış görünüyordu. Fakat CIA için başka bir operasyon tam o sırada başlıyordu. Çünkü devrilen hükümet arkasında yalnızca boşaltılmış devlet daireleri, terk edilmiş çalışma masaları ve değişen bir yönetim bırakmamıştı. Bakanlıklarda, siyasi örgütlerin merkezlerinde, sendikalarda ve çeşitli kurumlarda binlerce belge bulunuyordu.
Mektuplar. Üye listeleri. Toplantı kayıtları. Mali belgeler. Propaganda materyalleri. Kişisel yazışmalar. Hükümet evrakları. Ve Amerikan istihbaratının özellikle aradığı bir şey daha vardı. Guatemala'daki Arbenz yönetiminin uluslararası komünist hareketle bağlantısının boyutunu gösterebilecek kanıtlar. Bu belgelerin sistematik biçimde toplanması ve incelenmesi için yürütülen operasyonun kod adı PBHISTORY idi. PBHISTORY'nin hikayesini ilginç yapan nokta, operasyonun bir hükümeti devirmek için değil, devrilmiş bir hükümetin geçmişini yeniden kurmak için tasarlanmış olmasıdır. CIA artık yalnızca Guatemala'da ne olduğunu öğrenmeye çalışmıyordu. Washington'un istediği, Arbenz döneminde komünist etkinin ne kadar güçlü olduğunu belgeler üzerinden gösterebilmek ve mümkünse 1954 müdahalesinin siyasi gerekçelerini destekleyecek somut kanıtlar bulabilmekti. Bunun neden önemli olduğunu anlamak için birkaç yıl geriye gitmek gerekir.
Jacobo Arbenz 1951 yılında Guatemala devlet başkanı olduğunda ülkenin en büyük sorunlarından biri toprak dağılımındaki büyük eşitsizlikti. Nüfusun önemli bir kısmı tarımla geçiniyor ancak kullanılabilir toprakların geniş bölümü büyük toprak sahiplerinin ve şirketlerin kontrolünde bulunuyordu. Arbenz hükümeti 1952 yılında Decree 900 olarak bilinen kapsamlı bir tarım reformu başlattı. Reform kapsamında kullanılmayan büyük arazilerin belirli bölümleri kamulaştırılarak topraksız köylülere dağıtılacaktı. Bu uygulamadan etkilenen şirketlerden biri Amerikan United Fruit Company idi. United Fruit Guatemala'da geniş arazilere, ulaşım altyapısına ve ekonomik güce sahipti. Arbenz hükümetinin reformları şirketin çıkarlarıyla doğrudan çatışmaya başladı. Ancak Washington'un Guatemala'ya bakışını yalnızca United Fruit Company üzerinden açıklamak eksik kalır. Dönem aynı zamanda Soğuk Savaş'ın en gergin yıllarıydı ve Amerikan yönetimi Guatemala'daki komünist siyasi örgütlerin Arbenz hükümeti üzerindeki etkisinin giderek arttığını düşünüyordu.
Özellikle Guatemala İşçi Partisi, yani Partido Guatemalteco del Trabajo, Amerikan istihbaratının yakın takibindeydi. Washington'da giderek güçlenen düşünce şuydu. Eğer Guatemala'daki süreç durdurulmazsa Sovyetler Birliği veya uluslararası komünist hareket Batı Yarımküre'de önemli bir siyasi dayanak kazanabilirdi. Bu değerlendirme sonunda CIA'nın PBSUCCESS operasyonuna giden yolu açtı. Carlos Castillo Armas liderliğindeki küçük bir silahlı güç Guatemala sınırından ülkeye girdi. Fakat operasyonun asıl gücü yalnızca bu birliklerin askeri kapasitesi değildi CIA psikolojik savaş yöntemlerini yoğun biçimde kullandı. Radyo yayınları yapıldı, propaganda yürütüldü ve Castillo Armas'ın kuvvetleri gerçekte olduklarından daha büyük ve güçlü gösterilmeye çalışıldı. Guatemala ordusu içindeki çözülmeyle birlikte Arbenz'in siyasi konumu giderek zayıfladı. 27 Haziran 1954'te Jacobo Arbenz istifa etti. Washington için operasyon başarılı görünüyordu. Fakat hemen ardından rahatsız edici bir soru ortaya çıktı.
Amerikan yönetimi uzun süredir Arbenz hükümetinin uluslararası komünist hareket tarafından ciddi biçimde etkilendiğini savunuyordu. Şimdi hükümet devrilmişti ve arşivleri erişilebilir hale gelmişti. Öyleyse kanıtlar neredeydi. İşte PBHISTORY bu sorunun peşinden gidecekti. Yeni Guatemala yönetiminin işbirliğiyle, devrilen hükümete ve ülkedeki sol siyasi örgütlere ait belgelerin toplanmasına başlandı. CIA personeli ve Amerikan istihbarat çevreleri Guatemala'daki kurumlarda bulunan büyük miktardaki materyali incelemeye yöneldi. Operasyon kısa sürede beklenenden çok daha büyük hale geldi. Toplanan materyal birkaç klasörden ibaret değildi. Yüz binlerce sayfalık evrak ortaya çıkıyordu Belgelerin bir kısmı devlet kurumlarından, bir kısmı siyasi örgütlerden ve sendikalardan, bir kısmı ise çeşitli kişilerin çalışma alanlarından geliyordu. Bu materyallerin tasnif edilmesi, kopyalanması, tercüme edilmesi ve istihbarat açısından değerlendirilmesi gerekiyordu.
Amerikalı analistler belgelerde özellikle Sovyetler Birliği, uluslararası komünist örgütler ve Guatemala'daki siyasi yapılar arasındaki doğrudan bağlantıları arıyordu. İsimler birbirleriyle karşılaştırılıyor, yazışmalar inceleniyor, örgütlerin üye kayıtları taranıyor ve bulunan kişiler hakkında yeni dosyalar oluşturuluyordu. Bu süreç PBHISTORY'yi yalnızca tarihsel belge toplama çalışması olmaktan çıkardı. Operasyon aynı zamanda devasa bir istihbarat veri tabanı oluşturma girişimine dönüştü. Bir belgede geçen isim başka bir dosyadaki isimle eşleştiriliyor, kişinin hangi örgütlerle bağlantılı olduğu araştırılıyor, ilişkileri çıkarılıyor ve siyasi faaliyetleri kayıt altına alınıyordu. Bugünün dijital dünyasında birkaç saniyede yapılabilecek bağlantı analizleri, o dönemde masaların üzerinde duran binlerce kağıt, kart ve klasör kullanılarak gerçekleştiriliyordu. Operasyonun ölçeği büyüdükçe başka Amerikan kurumları da sürece dahil oldu.
CIA'nın yanı sıra United States Information Agency ve Amerikan Dışişleri Bakanlığı çevresindeki görevliler de belgelerin değerlendirilmesi ve kamuoyuna sunulabilecek materyallerin belirlenmesiyle ilgileniyordu. Çünkü PBHISTORY'nin iki farklı amacı vardı. Birincisi istihbarattı. İkincisi propagandaydı. CIA, belgelerden Guatemala'daki komünist örgütlenmenin yapısını anlamaya çalışırken Amerikan yönetimi aynı materyallerin uluslararası kamuoyuna sunulabilecek kısmıyla da ilgileniyordu. Eğer devrilen Arbenz hükümetinin Sovyetler Birliği tarafından yönlendirildiğini gösteren güçlü belgeler bulunabilirse, Washington 1954 müdahalesini yalnızca stratejik açıdan değil, kamuoyu önünde de savunabilecekti. Fakat operasyon ilerledikçe ortaya çıkan tablo Washington'un beklediği kadar basit değildi. Belgeler Guatemala'da komünistlerin siyasi faaliyetlerini, örgütlenmelerini ve hükümet çevresindeki bazı etkilerini gösteriyordu. Komünist hareketin ülkede gerçek bir varlığı bulunduğuna dair önemli miktarda materyal vardı.
Ancak Amerikan yönetiminin özellikle görmek istediği türden bir kanıt, yani Arbenz hükümetinin doğrudan Moskova tarafından kontrol edildiğini açık biçimde ortaya koyan kesin bir belge bulunamadı. Bu ayrım PBHISTORY'nin tarihsel önemini anlamak açısından son derece önemlidir. Operasyon hiçbir şey bulunamadı denilecek bir başarısızlık değildi. Tam tersine, Guatemala'daki siyasi örgütler, sendikalar, komünist hareket ve bunların birbirleriyle ilişkileri hakkında çok büyük miktarda istihbarat elde edildi. Fakat bulunan belgeler Washington'un başlangıçta aradığı büyük anlatıyı bütünüyle doğrulamıyordu. Arbenz'in doğrudan Kremlin'in emirlerini uygulayan bir Sovyet kuklası olduğunu tartışmasız biçimde kanıtlayacak bir dosya ortaya çıkmamıştı. Bu durum operasyonun yönünü değiştirdi. Belgeler yalnızca Guatemala açısından değil, Latin Amerika'daki sol ve komünist hareketlerin daha geniş ölçekte incelenmesi açısından kullanılmaya başlandı. İsim listeleri özellikle değerliydi.
Bir siyasi toplantıya katılmış kişiler, sendika yöneticileri, parti üyeleri, aktivistler ve çeşitli örgütlerle bağlantılı insanlar kayıt altına alınıyordu Binlerce kişinin adı dosyalara girdi. Bu durum PBHISTORY'nin daha karanlık bir mirasını ortaya çıkarıyordu. Bir devlet arşivinin ele geçirilmesi yalnızca geçmişi anlamaya yaramıyordu. Aynı zamanda gelecekte takip edilecek insanların belirlenmesini sağlıyordu. Guatemala'daki yeni yönetim de eski hükümetin destekçilerini ve komünist olarak değerlendirdiği kişileri tespit etmekle ilgileniyordu. Böylece belgelerin istihbarat değeri ile ülke içindeki siyasi hesaplaşmalar arasında tehlikeli bir kesişim oluştu. PBHISTORY'nin kapsamı genişledikçe milyonlarca sayfayı bulan materyalin incelendiğine ilişkin kayıtlar ortaya çıktı. Operasyon sonucunda yüz binlerce belge doğrudan değerlendirme sürecinden geçirildi ve çok sayıda kişi hakkında bilgi toplandı. Bütün bunlar kağıt çağında gerçekleşiyordu. Bilgisayar yoktu. Dijital arama motorları yoktu. Belgeler taranmıyordu. Bir ismi bulabilmek için klasörler açılıyor, indeks kartları hazırlanıyor ve farklı belgelerdeki bilgiler insan eliyle birbirine bağlanıyordu.
Bu nedenle PBHISTORY aynı zamanda Soğuk Savaş döneminin erken dönem büyük ölçekli bilgi işleme operasyonlarından biri olarak görülebilir. Ancak operasyonun başka bir boyutu daha vardı. Belgelerin bir bölümü kamuoyuna açıklanmak üzere seçildi. Amerikan makamları Guatemala'daki komünist etkinin büyüklüğünü gösterecek yayınlar hazırlamak istedi. Bazı materyaller gazetecilere ve araştırmacılara ulaştırıldı bazı belgeler propaganda çalışmalarında kullanıldı. Burada istihbarat ile tarih yazımı arasındaki sınır giderek bulanıklaşıyordu. Çünkü belgeleri toplayan kurum, aynı zamanda bu belgelerden hangi hikayenin anlatılacağını da belirlemeye çalışıyordu. Hangi belge önemliydi. Hangisi kamuoyuna gösterilecekti. Hangisi gizli kalacaktı. Bir kişinin bir örgütün üye listesinde bulunması ne anlama geliyordu. Bir mektupta Sovyetler Birliği'nden söz edilmesi doğrudan siyasi kontrolün kanıtı mıydı, yoksa yalnızca ideolojik yakınlığın göstergesi miydi. PBHISTORY'nin analistleri tam olarak bu sorularla karşı karşıya kaldılar. Operasyon ilerledikçe ilk günlerdeki beklenti giderek daha gerçekçi bir istihbarat değerlendirmesine dönüştü. Guatemala'da komünist etkinin varlığı konusunda ciddi belgeler bulunmuştu. Fakat Washington'un aradığı büyük Moskova Guatemala'yı yönetiyordu dosyası ortaya çıkmamıştı. Belki de PBHISTORY'nin en dikkat çekici sonucu tam olarak buydu.
CIA bir hükümetin devrilmesine yardımcı olduktan sonra o hükümetin arşivlerini toplamış, binlerce insanın siyasi ilişkilerini incelemiş, yüz binlerce belgeyi değerlendirmiş ve sonunda olayların propaganda sloganlarından çok daha karmaşık olduğunu gösteren bir tabloyla karşılaşmıştı. 1954 Guatemala müdahalesi sonraki yıllarda Latin Amerika tarihinde derin izler bıraktı. Castillo Armas'ın iktidara gelmesinin ardından Arbenz dönemindeki reformların önemli bölümü geri çevrildi. Ülkedeki siyasi kutuplaşma devam etti ve Guatemala ilerleyen yıllarda uzun, kanlı bir iç çatışma dönemine sürüklendi. PBHISTORY ise uzun süre bu büyük hikayenin gölgesinde kaldı. PBSUCCESS daha fazla bilindi. CIA'nın Arbenz hükümetinin devrilmesindeki rolü tartışıldı. United Fruit Company'nin çıkarları konuşuldu. Castillo Armas'ın ülkeye girişi anlatıldı. Fakat darbeden hemen sonra başlayan belge avı çok daha az hatırlandı.
Oysa bazen bir istihbarat operasyonunun en değerli ganimeti bir askeri üs, silah veya para değildir. Bazen birkaç odada unutulmuş kağıtlardır. Bir çekmecedeki üye listesi. Bir masada bırakılmış mektup. Bir sendikanın toplantı tutanağı. Bir parti yöneticisinin adres defteri. Bir devlet görevlisinin yazışmaları. Tek başlarına önemsiz görünen bu parçalar bir araya getirildiğinde, bütün bir siyasi yapının haritasını çıkarabilir. PBHISTORY'nin yaptığı tam olarak buydu. CIA 1954'te Guatemala'da yalnızca devrilen hükümetin geride bıraktığı belgeleri toplamadı. Bu belgelerin arasından insanları, ilişkileri, örgütleri ve siyasi bağlantıları çıkarmaya çalıştı. Ve operasyon sonunda Washington'un elinde devasa bir arşiv vardı. Fakat başlangıçta bulmayı umduğu en önemli belge yoktu. Arbenz'in Moskova tarafından yönetildiğini kesin biçimde kanıtlayan o büyük dosya hiçbir zaman ortaya çıkmadı. Belki de PBHISTORY'nin Soğuk Savaş tarihindeki en büyük ironisi budur. CIA cevap bulmak için Guatemala'nın geçmişini neredeyse kağıt kağıt topladı. Bulduğu şey ise tek bir büyük cevap değil, çok daha karmaşık bir hikayeydi.
