Zihnin Gerçeği Fark Etmeden Yeniden Yazdığı Anlar
İnsan çoğu zaman dünyayı olduğu gibi gördüğünü düşünür bir olay yaşanmıştır, gözler onu görmüş, kulaklar duymuş, hafıza kaydetmiş ve geriye yalnızca hatırlamak kalmıştır. Oysa insan zihni bir kamera değildir. Gördüklerimizi yalnızca kaydetmez onları geçmiş deneyimlerimiz beklentilerimiz, korkularımız, inançlarımız ve o anki duygularımızla birlikte yorumlar. Bu nedenle aynı olaya tanık olan iki insan, yıllar sonra birbirinden oldukça farklı iki hikaye anlatabilir ve ilginç olan şudur. İkisi de yalan söylediğini düşünmeyebilir. Gündelik dilde gerçeklik sapması diyebileceğimiz şey tam olarak burada ilginçleşir. Bu ifade tek başına klinik bir tanı değildir daha çok kişinin yaşanan olay ile o olay hakkındaki zihinsel yorumu arasındaki mesafenin giderek büyümesini anlatmak için kullanılabilecek bir çerçevedir. Çünkü gerçekliği algılarken yalnızca dış dünyadan gelen bilgileri değil, zihnimizin o bilgiler hakkında yaptığı yorumları da kullanırız.
Bazen bir insan, inanmak istediği şeyi destekleyen ayrıntıları çok daha kolay fark ederken ona ters düşen ayrıntıları görmezden gelebilir. Bir kişi hakkında baştan olumsuz düşünüyorsak yaptığı sıradan bir hareketi bile kötü niyetli yorumlayabilir, sevdiğimiz birinin aynı davranışına ise tamamen farklı bir anlam yükleyebiliriz. Olay değişmemiştir değişen, olayın zihnimizde geçtiği filtredir. Daha da ilginci, insan zihni geçmişi de kusursuz biçimde saklamaz. Bir anıyı her hatırladığımızda onu yalnızca bir arşivden çıkarıp izlemeyiz bazı ayrıntıları öne çıkarır, bazılarını unutur bazı boşlukları ise farkında olmadan tamamlarız. Böylece yıllarca anlattığımız bir hikâye zaman içerisinde ilk yaşandığı biçimden uzaklaşabilir fakat biz hala onun eksiksiz ve değişmemiş olduğuna inanabiliriz.
İşin içine başka insanlar girdiğinde gerçeklik algısı daha da karmaşık hâle gelebilir. Özellikle sürekli olarak Öyle olmadı, Yanlış hatırlıyorsun Abartıyorsun. Sen her şeyi farklı anlıyorsun gibi ifadelerle karşılaşan biri, bir süre sonra yalnızca karşısındaki kişiden değil kendi hafızasından ve değerlendirmelerinden de şüphe etmeye başlayabilir. Bu durum sistematik biçimde bir kişiyi kendi algısından kuşku duymaya yöneltmek amacıyla yapılıyorsa psikolojide gaslighting olarak ele alınır. Fakat her fikir ayrılığı gaslighting değildir. İki insan gerçekten aynı olayı farklı hatırlayabilir, yanlış anlayabilir veya birbirinden farklı yorumlayabilir. Gaslighting kavramını sıradan anlaşmazlıklardan ayıran önemli noktalardan biri, gerçekliği sorgulatmanın tekrar eden bir kontrol ve manipülasyon aracına dönüşmesidir.
Bir başka kavram olan derealizasyon ise bundan farklıdır. Burada kişi çevresini uzak, yabancı, sisli, rüya benzeri veya gerçek dışı hissedebilir Dolayısıyla gerçeklik algısının değişmesi başlığı altında konuşulan her deneyimi aynı sepete koymak doğru değildir manipülasyon, bilişsel yanlılıklar, hafızanın yeniden yapılandırılması ve derealizasyon birbirinden farklı süreçlerdir. Asıl şaşırtıcı nokta ise daha gündelik bir yerde saklıdır İnsan zihni çoğu zaman gerçeği bilinçli olarak değiştirmeye çalışmaz. Zihin, karşılaştığı karmaşık dünyayı anlamlandırmaya çalışırken boşlukları doldurur, neden sonuç ilişkileri kurar ve yaşananları daha önce bildikleriyle birleştirir. Bu özellik hayatı anlamamızı kolaylaştırırken zaman zaman bizi kendi yorumlarımızın içine de hapsedebilir. Bu nedenle insanın kendisine sorabileceği en güçlü sorulardan biri Ben haklı mıyım olmayabilir
Belki daha güçlü soru şudur. Bunu gerçekten biliyor muyum, yoksa uzun zamandır böyle düşündüğüm için artık gerçek olduğuna mı inanıyorum. Çünkü bazen gerçeklikle aramıza giren şey büyük bir yalan değildir. Bazen yalnızca yıllardır sorgulamadan anlattığımız kendi hikayemizdir
