Bir suç isnadıyla karşı karşıya kalan kişinin, mağdurun zararını karşılaması aynı zamanda suçu işlediğini kabul ettiği anlamına gelir mi? Ceza yargılamasında özellikle malvarlığına karşı işlenen suçlarda sıkça gündeme gelen bu mesele, masumiyet karinesi, savunma hakkı, etkin pişmanlık ve ceza mahkumiyetinin dayandırılması gereken deliller bakımından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 08.02.2023 tarihli, 2020/194 Esas ve 2023/72 Karar sayılı ilamı, mağdurun zararının giderilmesinin tek başına suçun ikrarı olarak değerlendirilemeyeceğini ortaya koyması bakımından dikkat çekici bir içtihattır. Kararın temelinde, bir kişinin suçtan kaynaklandığı ileri sürülen zararı ödemesinin, üzerine atılı suçu işlediğine ilişkin kesin ve inandırıcı delillerin yerine geçemeyeceği düşüncesi bulunmaktadır.
Karara konu olayda kuyumculuk yapan sanığın, başka bir kişi tarafından çalınan ziynet eşyalarını hırsızlık malı olduğunu bilerek satın aldığı iddia edilmiştir. Suça konu eşyalar dört altın bilezik, sekiz çeyrek altın, bir yarım altın ve iki altın yüzükten oluşmaktadır. Sanık hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 165. maddesinde düzenlenen suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi suçundan kamu davası açılmıştır. Yerel mahkeme, sanığın bu eşyaları satın aldığı kanaatine ulaşarak mahkumiyet hükmü kurmuştur. Ancak sanık, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında suçlamayı kabul etmemiş, çalıntı altınları satın almadığını savunmuştur.
İlk mahkumiyet kararının temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 2. Ceza Dairesi, sanığın suçunu ortaya koyan yeterli ve kesin delil bulunmadığı gerekçesiyle hükmü bozmuştur. Buna rağmen devam eden yargılama sürecinde yerel mahkeme yeniden mahkumiyet kararı vermiş, daha sonra da bozma kararına direnmiştir. Yerel mahkemenin değerlendirmesinde, hırsızlık eylemini gerçekleştirdiği belirtilen kişinin çalıntı altınları sanığın kuyumcu dükkanına sattığını söylemesi, iş yerinin kamera kayıtlarında bazı boşlukların bulunması ve sanığın mağdurun zararını karşılaması etkili olmuştur. Özellikle mağdurun zararının ödenmesi, sanığın suçlamayı fiilen kabul ettiğine yönelik bir değerlendirmeye dayanak yapılmıştır.
Uyuşmazlık Yargıtay Ceza Genel Kurulunun önüne geldiğinde incelenen temel mesele, sanığın suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi suçunu işlediğinin mahkumiyete yeterli delillerle ispatlanıp ispatlanmadığı olmuştur. Ceza Genel Kurulu, dosyadaki delilleri birlikte değerlendirerek yerel mahkemenin mahkumiyet kararının hukuka uygun olmadığı sonucuna ulaşmıştır.
Kararda öncelikle, sanık aleyhindeki temel anlatımın hırsızlık suçunu işlediği belirtilen diğer kişinin beyanına dayandığı vurgulanmıştır. Bu kişinin çalıntı ziynet eşyalarını sanığa sattığı yönündeki iddiasını doğrulayacak usulüne uygun bir teşhis ve yer gösterme işlemi gerçekleştirilmemiş, sanıkla yüzleştirilmesi de sağlanmamıştır. Mağdur ve tanıkların anlatımları ise doğrudan görgüye değil, büyük ölçüde kendilerine aktarılan bilgilere dayanmaktadır. Dolayısıyla suçun sanık tarafından işlendiğini gösteren bağımsız ve yeterli deliller elde edilememiştir.
Dosyadaki kamera kayıtları da Ceza Genel Kurulunca ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. İş yerinin güvenlik kamerasında bazı zaman aralıklarına ilişkin kayıtların bulunmaması, yerel mahkeme tarafından sanık aleyhine yorumlanmıştır. Ancak bilirkişi değerlendirmelerinde, kameranın farklı yazılımların çalışması, elektrik kesintisi veya sinyal kaybı gibi nedenlerle kayıt yapamayabileceği belirtilmiştir. Üstelik kayıt bulunmayan zaman aralıklarının yalnızca olayla ilişkilendirilen güne özgü olmadığı anlaşılmıştır. Bu nedenle kamera kayıtlarındaki boşlukların sanık tarafından bilerek oluşturulduğu veya görüntülerin silindiği sonucuna ulaşılmasını sağlayacak yeterli delil bulunmadığı kabul edilmiştir.
Bunun yanında çalındığı belirtilen ziynet eşyalarının sanığın iş yerinde ele geçirildiğine ilişkin bir tespit de yapılmamıştır. Suç konusu altınların ne zaman çalındığı ve hangi tarihte satıldığı konusunda kesinlik bulunmaması da delillerin değerlendirilmesinde önem taşımıştır. Ceza Genel Kurulu, bütün bu eksiklikler karşısında sanığın mahkumiyetine yeterli kesin ve inandırıcı delil bulunmadığı sonucuna ulaşmıştır.
Kararın en önemli bölümlerinden biri, mağdurun zararının karşılanmasına ilişkin değerlendirmedir. Dosyada mağdurun suçtan kaynaklanan zarar olarak belirttiği 9.500 TL sanık tarafından ödenmiştir. Yerel mahkeme bu ödemeyi sanığın suçu işlediği yönünde değerlendirmiştir. Ancak Ceza Genel Kurulu, zararın karşılanmasının sanığın suçlamayı kabul ettiği şeklinde yorumlanamayacağını açıkça belirtmiştir. Sanığın yargılamanın bütün aşamalarında suçlamayı reddetmesi ve ödeme dışında mahkumiyete yeterli delil bulunmaması karşısında, tazmin işleminin suçun ispatı yerine kullanılması hukuka uygun görülmemiştir.
Bu yaklaşımın hukuki temelinde, Anayasa'nın 38. maddesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi bulunmaktadır. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar hiç kimse suçlu sayılamaz. Ceza yargılamasında sanığın suçsuzluğunu ispat etmesi beklenemez; isnat edilen suçun işlendiğinin hukuka uygun delillerle ortaya konulması gerekir. Bir kişinin hakkında yürütülen ceza yargılamasının olası sonuçlarını dikkate alarak mağdurun zararını gidermesi, tek başına onun suçlu olduğunu göstermez.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 217. maddesi, hakimin kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabileceğini, yüklenen suçun hukuka uygun şekilde elde edilmiş delillerle ispatlanabileceğini düzenlemektedir. Bu hüküm, ceza mahkumiyetinin varsayımlara veya tek başına yeterli olmayan olgulara dayandırılamayacağını ortaya koyan temel düzenlemelerden biridir. Zararın karşılanması da diğer deliller gibi somut olayın koşulları içinde değerlendirilebilir; ancak sırf ödeme yapılmış olmasından hareketle sanığın suçu işlediği sonucuna ulaşılamaz.
CMK'nın 223. maddesi de konu bakımından belirleyicidir. Kanunun 223/2-e maddesi uyarınca, yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması halinde beraat kararı verilmesi gerekir. Buna karşılık 223/5. madde, mahkumiyet kararının yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olması halinde verileceğini düzenlemektedir. Dolayısıyla beraat için sanığın suçu işlemediğinin kesin olarak kanıtlanması zorunlu değildir. Suçun sanık tarafından işlendiğinin yeterli delillerle ispatlanamaması da beraat hükmü kurulmasını gerektirir.
Ceza Genel Kurulunun değerlendirmesi, ceza muhakemesinin temel ilkelerinden biri olan şüpheden sanık yararlanır ilkesiyle de doğrudan ilişkilidir. Bu ilkeye göre suçun işlenip işlenmediği, failin kimliği, suçun unsurları veya olayın gerçekleşme biçimi konusunda mahkumiyeti engelleyen makul bir şüphe bulunması halinde bu şüphe sanık lehine değerlendirilmelidir. Mahkumiyet hükmü, yalnızca kuvvetli ihtimale veya şüpheli görülen davranışlara değil, her türlü makul şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delillere dayanmalıdır.
Kararın etkin pişmanlık hükümleriyle ilişkisi ise ayrıca açıklanmalıdır. Türk Ceza Kanunu'nun 168. maddesi, belirli malvarlığı suçlarında failin pişmanlık göstererek mağdurun zararını gidermesi halinde uygulanabilecek ceza indirimlerini ve bazı özel sonuçları düzenlemektedir. Bu kapsamda zararın aynen geri verme veya tazmin yoluyla karşılanması, ilgili suç ve kanuni şartlar bakımından etkin pişmanlığın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir. Ancak etkin pişmanlık kurumu ile suçun ispatı birbirinden farklı hukuki meselelerdir.
Etkin pişmanlık, kanunun öngördüğü koşullar gerçekleştiğinde fail lehine sonuç doğurabilen bir ceza hukuku kurumudur. Buna karşılık suçun sübutu, sanığın isnat edilen fiili işleyip işlemediğinin delillerle belirlenmesine ilişkindir. Zararın giderilmesi, suçun işlendiğini otomatik olarak kanıtlamadığı gibi, her ödeme de kendiliğinden etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını sağlamaz. İlgili suçun etkin pişmanlık kapsamında bulunması, ödeme zamanı, zararın tamamen veya kısmen giderilmesi ve kanunun aradığı diğer koşulların ayrıca incelenmesi gerekir.
Bu noktada önemli bir hukuki ayrım daha bulunmaktadır. Ceza Genel Kurulunun incelediği somut olay, TCK'nın 165. maddesinde düzenlenen suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi suçuna ilişkindir. TCK'nın 168. maddesinde etkin pişmanlık bakımından sayılan suçlarla TCK'nın 165. maddesindeki suç aynı değildir. Bu nedenle kararın, TCK'nın 165. maddesi yönünden etkin pişmanlığın uygulanabilirliğini kesin biçimde çözdüğü veya her malvarlığı suçunda zarar ödenmesiyle etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanılabileceğini kabul ettiği söylenemez. Kararın bağlayıcı hukuki tartışması, somut olayda zararın karşılanmasının suçun kabulü sayılmaması ve mahkumiyete yeterli delil bulunmamasıdır.
Sanığın zarar karşılaması farklı nedenlerle gerçekleşebilir. Kişi, yargılamanın uzamasını önlemek, mağduriyetin devam etmesini istememek, olası hukuki sonuçları azaltmak veya suçlamayı kabul etmeksizin uyuşmazlığın ekonomik yönünü çözmek amacıyla ödeme yapabilir. Bununla birlikte ödemenin hangi koşullarda yapıldığı, sanığın bu sırada hangi açıklamalarda bulunduğu ve dosyada başka hangi delillerin bulunduğu da önemlidir. Dolayısıyla ödeme hiçbir durumda delil olarak değerlendirilemez demek de doğru değildir. Yargıtay kararının ortaya koyduğu temel ilke, ödemenin tek başına ikrar yerine geçirilemeyeceğidir.
Bu ayrım, savunma hakkının korunması bakımından da önemlidir. Bir sanığın suçlamayı reddederken mağdurun zararını gidermesi, savunmasının kendiliğinden çelişkili veya geçersiz olduğu anlamına gelmez. Aksi yönde bir yaklaşım, kişileri zararı karşılamaları halinde bunun aleyhlerine kesin delil olarak kullanılacağı endişesine sürükleyebilir. Ceza muhakemesinde esas olan, sanığın ödeme yapıp yapmadığından önce, isnat edilen suçun bütün unsurlarıyla birlikte hukuka uygun delillerle ispatlanmasıdır.
CMK'nın 230. maddesi uyarınca mahkumiyet hükmünün gerekçesinde, iddia ve savunmada ileri sürülen görüşlerin, delillerin tartışılmasının ve değerlendirilmesinin gösterilmesi gerekir. Mahkeme, hangi delile neden üstünlük tanıdığını ve sanığın suçluluğuna nasıl ulaştığını açıklamak zorundadır. Sanığın zarar ödemesi gibi bir davranıştan suçluluk sonucu çıkarılıyorsa bu değerlendirmenin diğer delillerle birlikte, mantıksal ve hukuki gerekçeleriyle ortaya konulması gerekir. Yeterli ispat bulunmayan bir dosyada ödemenin mahkumiyetin temel gerekçesine dönüştürülmesi, gerekçeli karar ve adil yargılanma ilkeleri bakımından sorun yaratır.
Nitekim Yargıtay Ceza Genel Kurulu da somut olayda yalnızca ödeme işlemini değerlendirmekle yetinmemiş, delillerin tamamını birlikte incelemiştir. Usulüne uygun teşhis ve yüzleştirme yapılmaması, mağdur ve tanık anlatımlarının duyuma dayanması, çalıntı ziynet eşyalarının sanığın iş yerinde bulunmaması ve kamera kayıtlarındaki eksikliklerin sanık tarafından oluşturulduğunun kanıtlanamaması, mahkumiyetin dayanaksız kaldığını gösteren başlıca hususlar olarak değerlendirilmiştir. Mağdurun belirttiği 9.500 TL zararın karşılanması ise bu delil eksikliklerini ortadan kaldırmamıştır.
Ceza Genel Kurulu, 08.02.2023 tarihinde oy birliğiyle verdiği kararda yerel mahkemenin direnme kararına konu mahkumiyet hükmünü bozmuştur. Bozma gerekçesi, sanığın üzerine atılı suçu işlediğine ilişkin her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil bulunmadığı halde beraati yerine mahkumiyetine karar verilmiş olmasıdır. Bu karar doğrudan Ceza Genel Kurulu tarafından verilmiş bir beraat hükmü değil, beraat kararı verilmesi gerektiği gerekçesine dayanan bir bozma kararıdır.
Kararın uygulama açısından önemi, zarar giderme davranışı ile suçun ikrarı arasındaki sınırı belirginleştirmesidir. Ceza yargılamasında bir kişinin ekonomik bir zararı karşılaması, kendisine yöneltilen suçlamanın bütün unsurlarını kabul ettiği anlamına gelmez. Suçun işlendiği, sanığın fail olduğu ve ilgili suç tipinin kanuni unsurlarının gerçekleştiği ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Etkin pişmanlık veya tazmin işlemleri ise bu ispat yükümlülüğünün yerine geçemez.
Sonuç olarak Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2020/194 Esas ve 2023/72 Karar sayılı ilamı, ceza hukukunda masumiyet karinesinin ve şüpheden sanık yararlanır ilkesinin somut bir uygulamasını ortaya koymaktadır. Mağdurun zararının giderilmesi, sanığın suçlamayı kabul ettiği şeklinde otomatik olarak yorumlanamaz. Ceza mahkumiyeti, sanığın davranışlarından çıkarılan varsayımlara değil, hukuka uygun biçimde elde edilmiş ve mahkumiyete yeterli kesinlik taşıyan delillere dayanmalıdır. Çünkü ceza muhakemesinde amaç, herhangi bir kişiyi mahkum etmek değil, maddi gerçeğe hukuka uygun yöntemlerle ulaşarak suçluluğu ispatlanan kişi hakkında adil bir hüküm kurmaktır.
