Tanrıların bile kurallarına boyun eğdiği, yedi kapının ardındaki karanlık dünyanın hükümdarı...

İnsanlık binlerce yıldır ölümden sonra ne olduğunu anlamaya çalışıyor. Eski Mısırlılar ölümden sonraki yaşam için görkemli mezarlar inşa ederken, bazı uygarlıklar ruhun yeniden doğacağına inanıyordu. Ancak Mezopotamya'nın kadim halkları, ölümün ardından insanları bambaşka bir dünyanın beklediğini düşünüyordu. Güneşin doğmadığı, zamanın anlamını yitirdiği ve geri dönüşün neredeyse imkânsız olduğu karanlık bir ülke...Bu ülkenin hükümdarı ise bugün pek az kişinin adını bildiği güçlü bir tanrıçaydı: Ereşkigal. Antik Sümer ve Akad mitolojisinde Ereşkigal ölüler diyarının kraliçesiydi. Onun egemenliği altında yaşayanların dünyasındaki zenginlik, güzellik, krallık ve güç önemini kaybederdi. Çünkü ölüm karşısında insanlar arasındaki ayrımlar büyük ölçüde ortadan kalkardı. Krallar da sıradan insanlar da sonunda aynı karanlık ülkenin yolunu tutardı.

Ereşkigal'in adı Sümerce genellikle Büyük Yer'in Hanımı ya da Büyük Aşağının Hanımı anlamında yorumlanır. Bu isim, onun yalnızca ölümle ilişkilendirilen bir tanrıça olmadığını, yeraltı dünyasının gerçek hükümdarı kabul edildiğini gösterir. Mezopotamya inancında ölüler diyarı günümüzdeki cehennem anlayışıyla tam olarak aynı değildi. Burası yalnızca günahkarların cezalandırıldığı bir yer olarak düşünülmüyordu. Ölüm insanların büyük çoğunluğu için kaçınılmaz bir yolculuktu. Eski metinlerde ölülerin karanlıkta yaşadığı, toz ve toprakla ilişkilendirilen yiyeceklerle beslendiği, geride bıraktıkları dünyadan uzaklaştığı anlatılıyordu. Bu ürpertici dünyanın kapıları vardı. Kapıları koruyan görevlileri, kendine özgü yasaları ve hiçbir ziyaretçinin kolayca çiğneyemeyeceği kuralları bulunuyordu.

Ereşkigal'in gücünü en çarpıcı biçimde ortaya koyan hikaye ise kendi kız kardeşiyle yaşadığı karşılaşmaydı. Sümer mitolojisinin en önemli tanrıçalarından İnanna, aşkın, bereketin ve savaşın temsilcisiydi. Gökyüzüyle ve yeryüzündeki yaşamla ilişkilendirilen bu güçlü tanrıça, bir gün yeraltı dünyasına inmeye karar verdi. Bu yolculuğun ardındaki gerçek neden, günümüze ulaşan metinlerde bütünüyle açıklığa kavuşmuş değildir. İnanna'nın gücünü genişletmek istediği yönünde yorumlar bulunurken, anlatıda Ereşkigal'in eşi Gugalanna'nın cenaze törenine katılma gerekçesi de yer alır. Ancak İnanna, yeraltına inmenin sıradan bir ziyaret olmadığını biliyordu. Bu nedenle yardımcısı Ninşubur'a, geri dönmemesi durumunda diğer tanrılardan yardım istemesini söyledi.

Ardından ölüler ülkesinin kapısına ulaştı. Kapıcı Neti, İnanna'nın geldiğini Ereşkigal'e bildirdi. Kraliçe, kız kardeşinin içeri alınmasını emretti. Fakat bunun bir şartı vardı. İnanna, yeraltı dünyasının yedi kapısından geçecek ve her kapıda üzerindeki bir güç simgesini bırakacaktı.İlk kapıda tacı alındı. Sonraki kapılarda takıları, süsleri ve giysileri birer birer çıkarıldı. Yedinci kapıdan geçtiğinde artık gökyüzünün görkemli tanrıçası değil bütün ayrıcalıklarından arındırılmış bir ziyaretçiydi. Bu sahne, Mezopotamya mitolojisinin en güçlü sembollerinden biridir. Çünkü ölümün ülkesine girerken dünyadaki gücün ve ihtişamın geride bırakılması gerektiğini anlatır. İnanna sonunda Ereşkigal'in huzuruna çıktığında beklediği karşılamayı bulamadı. Sümer anlatısında yeraltı dünyasının yedi yargıcı olan Anunnakiler, İnanna hakkında hüküm verdi. İnanna öldürüldü ve bedeni bir kancaya asıldı. Gökyüzünün güçlü tanrıçası, kız kardeşinin hüküm sürdüğü ülkede çaresiz kalmıştı. Ancak hikaye burada sona ermedi.

İnanna'nın geri dönmediğini gören Ninşubur, kendisine verilen talimatı uyguladı ve tanrılardan yardım istedi. Sonunda bilgelik tanrısı Enki İnanna'yı kurtarmak için iki özel varlık yarattı. Bu varlıklar yeraltı dünyasına ulaştıklarında Ereşkigal'i büyük acılar içinde buldular Kraliçenin çektiği sıkıntıyı anlayışla karşılayıp sözlerini tekrarlayarak ona eşlik ettiler. Bunun üzerine Ereşkigal, onlara bir ödül vermeyi kabul etti. İki varlık, İnanna'nın cansız bedenini istedi. Enki'nin verdiği yaşam suyu ve yaşam yiyeceği sayesinde İnanna yeniden canlandı. Fakat yeraltı dünyasından ayrılmanın da bir bedeli vardı. İnanna'nın yerine başka birinin gönderilmesi gerekiyordu. Mitin devamında bu bedel, İnanna'nın eşi Dumuzi ve onun kız kardeşi Geştinanna'nın kaderiyle ilişkilendirilir. Bu anlatı, Ereşkigal'in yalnızca korkulan bir hükümdar olmadığını da gösterir. O, ölümün değişmez yasalarını temsil eden bir otoritedir. Onun ülkesine girenler, tanrı bile olsalar, bu düzenin dışında kalamazlar. Ereşkigal hakkında bilinenler yalnızca İnanna'nın hikayesiyle sınırlı değildir.

Akad mitolojisinde anlatılan bir başka önemli hikaye, savaş ve salgınlarla ilişkilendirilen tanrı Nergal ile Ereşkigal arasındaki karşılaşmadır. Nergal ve Ereşkigal adıyla bilinen bu anlatının farklı dönemlere ait çeşitli versiyonları bulunmaktadır. Hikayenin temelinde, tanrıların düzenlediği bir toplantıda yaşanan saygısızlık ve bunun sonucunda Nergal'in yeraltı dünyasına gitmesi vardır Nergal ile Ereşkigal'in ilişkisi, anlatının farklı versiyonlarında değişik biçimlerde gelişir. Bazı metinlerde aralarında güçlü bir yakınlık doğarken, bazılarında çatışma ve iktidar mücadelesi ön plana çıkar. Sonunda Nergal, Ereşkigal'in eşi ve yeraltı dünyasının hükümdarlarından biri haline gelir. Bu mitolojik evlilik, ölümün yalnızca sessizlikten ibaret görülmediğini de ortaya koyar. Mezopotamya insanları için yeraltı dünyası, kendine özgü güç mücadelelerinin, ilişkilerin ve tanrısal düzenin bulunduğu bir alemdi. Peki Ereşkigal gerçekten korkunç, acımasız bir tanrıça mıydı?

Bu sorunun cevabı, günümüzün iyi ve kötü anlayışıyla verilemeyecek kadar karmaşıktır. Antik Mezopotamya tanrıları, modern hikayelerdeki kusursuz iyilik ya da mutlak kötülük figürleri değildi. Öfkelenebilir, kıskanabilir, acı çekebilir ve kararlarıyla diğer tanrıların kaderini değiştirebilirlerdi. Ereşkigal de bu dünyanın bir parçasıydı. Ölümün kraliçesi olmasına rağmen bazı anlatılarda acı çeken yalnızlık ve sıkıntıyla ilişkilendirilen bir figür olarak karşımıza çıkar. Onun bu yönü, mitolojik karakterini daha da ilginç kılar. Çünkü Ereşkigal yalnızca ölümün korkutucu yüzünü değil, ölümün kaçınılmazlığı karşısındaki çaresizliği de düşündürür. Bununla birlikte Ereşkigal'in tapınımı, İnanna ya da İştar gibi Mezopotamya'nın çok daha yaygın biçimde onurlandırılan tanrıçalarınınki kadar iyi belgelenmiş değildir. Günümüze ulaşan yazılı kaynaklarda onun adı önemli bir yer tutsa da yaşamına, kültüne ve tasvirlerine ilişkin bilgiler sınırlıdır.

Bugün Ereşkigal hakkında bildiklerimizin önemli bir bölümü, Mezopotamya'da kil tabletler üzerine çivi yazısıyla kaydedilmiş mitolojik metinlerden gelmektedir. Bu metinlerin bir kısmı parçalıdır. Üstelik aynı hikayenin farklı dönemlerde değişen anlatımları vardır. Bu nedenle Ereşkigal'in yaşamına ilişkin her ayrıntıyı kesin olarak bildiğimizi söylemek doğru olmaz. Onu günümüz internet anlatılarında sıkça görülen, insan ruhlarını keyfine göre cezalandıran ya da bütün karanlık güçleri yöneten bir figür olarak tanımlamak da tarihsel kaynakların ötesine geçmek olur Ereşkigal'in gerçek mitolojik önemi çok daha derindir. O, insanlığın ölüm karşısında geliştirdiği en eski düşüncelerden birinin temsilcisidir. Yaşamın sona erdiği yerde bile bir düzen bulunduğu, ölümün rastgele değil, kendine özgü yasalarla işleyen bir dünyanın parçası olduğu düşüncesini yansıtır. Bugün antik Mezopotamya'nın görkemli şehirleri büyük ölçüde harabeye dönüşmüş durumda. Uruk'un tapınakları, Ur'un anıtsal yapıları ve Babil'in efsaneleri arkeolojik kalıntılarla yazılı metinlerde yaşamaya devam ediyor. Bir zamanlar binlerce insanın bildiği tanrı ve tanrıçaların isimleri ise artık çoğunlukla tarihçilerin, arkeologların ve mitoloji araştırmacılarının çalışmalarında karşımıza çıkıyor. Ereşkigal de bu unutulmuş dünyanın en dikkat çekici hükümdarlarından biri.

Onun gerçek bir kraliçe olduğuna dair tarihsel bir kanıt bulunmuyor. Ereşkigal, Mezopotamya halklarının inanç dünyasında yaşamış mitolojik bir tanrıçaydı. Ancak ona ilişkin anlatılar, binlerce yıl önce insanların ölüm, güç, korku ve bilinmezlik üzerine nasıl düşündüğünü anlamamız açısından son derece değerli. Belki de Ereşkigal efsanesinin günümüze bıraktığı en çarpıcı düşünce şudur İnsan, yaşarken ne kadar güçlü olursa olsun ölümün karşısında sahip olduğu bütün unvanları geride bırakır. Mezopotamya'nın kadim insanları bu gerçeği, yedi kapının ardında hüküm süren bir kraliçenin hikayesiyle anlatmıştı. Ve aradan binlerce yıl geçmesine rağmen o karanlık ülkenin hükümdarı, hala insanlığın en eski sorularından birini hatırlatıyor. Ölüm, gerçekten her şeyin sonu mu, yoksa hakkında hiçbir şey bilmediğimiz başka bir dünyanın başlangıcı mı?