1974 yazında Pasifik Okyanusu'nun ortasında alışılmadık büyüklükte bir gemi çalışıyordu. Adı Hughes Glomar Explorer idi. Kamuoyuna anlatılan hikayeye göre milyarder sanayici Howard Hughes tarafından desteklenen son derece iddialı bir madencilik projesinin parçasıydı. Amaç okyanusun kilometrelerce altındaki deniz tabanında bulunan manganez yumrularını toplamak ve geleceğin madencilik teknolojisini geliştirmekti Hikaye inanılır görünüyordu. Howard Hughes zaten uçaklardan uzay teknolojisine kadar sıra dışı projelere yatırım yapan, kamuoyundan uzak yaşayan ve ne yaptığı çoğu zaman tam olarak bilinmeyen bir milyarderdi. Eğer birisi yüz milyonlarca dolar harcayıp okyanusun dibinden maden çıkarmak için devasa bir gemi yaptıracaksa, bunun Howard Hughes olması kimseyi şaşırtmayabilirdi. Fakat Hughes Glomar Explorer'ın gerçek hedefi manganez değildi. Geminin asıl görevi, Pasifik'in yaklaşık beş kilometre derinliğinde yatan bir Sovyet denizaltısını gizlice okyanusun dibinden kaldırmaktı. Her şey 1968 yılında başladı. Sovyetler Birliği'ne ait K-129 isimli Golf II sınıfı balistik füze denizaltısı, Pasifik Okyanusu'nda devriye görevindeyken kayboldu. Denizaltının içinde yaklaşık yüz kişilik mürettebat bulunuyordu ve K-129 nükleer başlık taşıyabilen balistik füzelerle donatılmıştı. Sovyetler denizaltıyla bağlantının kesilmesinin ardından geniş çaplı bir arama başlattı. Gemiler ve uçaklar Pasifik'te K-129'u bulmaya çalıştı.

Fakat Sovyetlerin bilmediği bir şey vardı. Amerikalılar onların arama faaliyetlerini izliyordu. ABD'nin denizaltı dinleme sistemlerinden ve istihbarat kaynaklarından elde edilen veriler, K-129'un kaybolduğu bölgenin daha hassas biçimde belirlenmesine yardımcı oldu. Amerikan nükleer denizaltısı USS Halibut daha sonra bölgeye gönderildi. Halibut'un görevi inanılmaz derecede zordu. Pasifik'in geniş tabanında kaybolmuş bir denizaltıyı bulması gerekiyordu. Uzun süren aramalar sonucunda K-129 bulundu. Denizaltı yaklaşık 16.500 feet, yani beş kilometre civarında derinlikte yatıyordu. Amerikan istihbaratı için bu olağanüstü bir fırsattı. Çünkü denizin dibinde yalnızca parçalanmış bir Sovyet denizaltısı bulunmuyordu. K-129'un içinde Sovyet balistik füzeleri, nükleer savaş başlıklarıyla ilgili teknik bilgiler, torpidolar, sonar sistemleri, haberleşme cihazları ve belki de en önemlisi şifreleme materyalleri ile kod kitapları bulunabilirdi. Eğer Amerikalılar bunları ele geçirebilirse Sovyet deniz kuvvetlerinin teknolojisi ve haberleşme sistemleri hakkında benzersiz bilgiler elde edebilirdi. Fakat ortada neredeyse çözülemez görünen bir problem vardı. Denizaltı beş kilometre aşağıdaydı.

1960'ların sonunda hiç kimse bu büyüklükte ve ağırlıkta bir nesneyi böyle bir derinlikten kaldırmamıştı. Dahası operasyon Sovyetlerden tamamen gizli yürütülmek zorundaydı. Bir Amerikan donanma filosu bölgeye gidip dev vinçlerle çalışmaya başlarsa Moskova'nın bunu fark etmemesi mümkün değildi. CIA bu nedenle son derece cesur bir fikir geliştirdi. Operasyon bir askerî kurtarma görevi gibi görünmeyecekti. Ticari bir okyanus madenciliği projesi gibi görünecekti. Bunun için önce dünyanın daha önce görmediği türden bir gemi inşa edilmesi gerekiyordu. Geminin yapımı için Global Marine Development gibi deniz mühendisliği konusunda deneyimli şirketlerden yararlanıldı. Ancak projenin kamuoyuna açıklanabilmesi için yalnızca mühendislik şirketleri yeterli değildi. CIA'nın güvenilir bir örtüye ihtiyacı vardı. Burada Howard Hughes devreye girdi. Hughes'ın adı operasyon için neredeyse kusursuzdu. Kamuoyuna göre Hughes'ın şirketleri okyanus tabanındaki manganez yumrularını toplamaya yönelik yeni bir madencilik sistemi geliştiriyordu. Bu yumrular nikel, bakır, kobalt ve manganez gibi ekonomik açıdan değerli metalleri içeriyordu.

Derin deniz madenciliği gerçekten araştırılan bir alandı. Dolayısıyla hikaye tamamen bilimkurgu değildi. Asıl zekice olan buydu. En iyi örtü hikayeleri bütünüyle uydurma olmak zorunda değildir. İçinde yeterince gerçek bulunduğunda sorgulanmaları çok daha zor hale gelir. Geminin adı Hughes Glomar Explorer oldu. Yaklaşık 189 metre uzunluğundaki dev gemi dışarıdan bakıldığında sıra dışı bir endüstriyel araştırma gemisine benziyordu. Fakat içinde normal bir madencilik gemisinde bulunmayacak kadar karmaşık bir sistem saklanıyordu. Geminin merkezinde büyük bir açıklık bulunuyordu. Bu bölüm daha sonra sık sık moon pool, yani ay havuzu olarak anılacaktı. Amaç, geminin altındaki devasa yakalama mekanizmasını açık denizde görünür hale getirmeden suya indirip yeniden geminin içine alabilmekti. K-129'u kaldıracak sistem de başlı başına bir mühendislik harikasıydı.

CIA'nın planına göre devasa mekanik bir yakalama aracı okyanusun tabanına indirilecek, Sovyet denizaltısını kavrayacak ve kilometrelerce yukarıdaki gemiye doğru kaldıracaktı. Bu mekanizmanın kamuoyundan gizlenmesi gerekiyordu. Bu amaçla Hughes Mining Barge 1, kısaca HMB-1 olarak bilinen özel bir mavna kullanıldı. Yakalama sistemi mavnanın içinde hazırlanabiliyor, ardından Glomar Explorer ile gizli biçimde birleştirilebiliyordu. Bütün operasyon öylesine büyük ölçekteydi ki yüzlerce insan projede çalışmasına rağmen çok az kişi geminin gerçek amacını biliyordu. Mühendisler kendilerine verilen parçaları tasarlıyor, tersane çalışanları bölümleri inşa ediyor ve şirket personeli görünürde derin deniz madenciliği projesi üzerinde çalışıyordu. Bilginin tamamı yalnızca küçük bir grubun elindeydi. CIA'nın operasyon için kullandığı kod adı Project AZORIAN idi. Glomar Explorer ise bu dev operasyonun okyanus üzerindeki yüzüydü. Geminin inşası tamamlandıktan sonra sıra gerçek göreve geldi. 1974 yazında Glomar Explorer Pasifik'e açıldı. Resmi hikaye değişmemişti. Howard Hughes'ın gemisi deniz tabanındaki madenleri araştırıyordu. Gerçekte ise gemi K-129'un bulunduğu koordinatlara gidiyordu.

Operasyonun en tehlikeli aşaması başlamıştı. Glomar Explorer hedef bölgenin üzerinde konumlandı. Beş kilometrelik derinlik nedeniyle geminin konumunu son derece hassas biçimde koruması gerekiyordu. Deniz akıntıları, rüzgar ve dalgalar gemiyi sürekli hareket ettiriyordu. Bu nedenle gelişmiş konumlandırma sistemleri kullanıldı. Ardından uzun boru bölümleri birbirine eklenmeye başladı. Her bölüm geminin merkezinden aşağı indiriliyor, yeni bölüm ekleniyor ve sistem biraz daha derine gönderiliyordu. Bu işlem saatler değil, günler sürdü. Kilometrelerce uzunluğundaki kaldırma sistemi sonunda okyanusun tabanına ulaştı. Aşağıda K-129 yatıyordu. Yakalama mekanizması denizaltının çevresine yerleştirildi. Planın en kritik anı gelmişti. Yaklaşık altı yıl boyunca okyanusun dibinde kalan Sovyet denizaltısı kaldırılmaya başlandı. Tonlarca ağırlıktaki yapı yavaşça deniz tabanından ayrıldı. Glomar Explorer'ın içindeki ekip için bu, yıllar süren planlamanın sonucuydu. CIA gerçekten Sovyet nükleer denizaltısını okyanusun dibinden çalıyordu.

Fakat yükseliş sırasında felaket yaşandı. K-129'un büyük bölümü yakalama sisteminden koptu. Denizaltının önemli kısmı yeniden Pasifik'in karanlık tabanına düştü. Geminin içine yalnızca K-129'un bir bölümü getirilebildi. Bu nedenle Project AZORIAN'ın ne kadar başarılı olduğu yıllarca tartışıldı. CIA'nın başlangıçta elde etmeyi umduğu materyallerin tamamına ulaşılamadı. Bununla birlikte kurtarılan bölüm tamamen değersiz değildi. Operasyon sırasında Sovyet denizaltıcıların cesetleri de bulundu. Amerikan ekibi bu kişileri basitçe denize bırakmadı. Sovyet denizcilere askeri bir cenaze töreni düzenlendi ve bedenleri denize defnedildi. Tören filme de alındı. Yıllar sonra Amerika Birleşik Devletleri bu görüntülerin bir bölümünü Rusya'ya teslim edecekti. Fakat 1974'te bunların hiçbiri kamuoyu tarafından bilinmiyordu. Glomar Explorer görevini tamamladı ve limana döndü. Örtü hikayesi hala ayaktaydı. Dünya Howard Hughes'ın pahalı ve sıra dışı derin deniz madenciliği projesinden söz ediyordu.

CIA ise K-129'un geri kalanını almak için ikinci bir görev ihtimalini değerlendiriyordu. Tam bu sırada beklenmedik bir olay bütün operasyonu tehlikeye attı. 1974 yılında Los Angeles'ta Hughes bağlantılı bir ofise hırsızlık yapıldı. Çalınan belgeler arasında Glomar Explorer ve CIA arasındaki gizli ilişkiye dair bilgilerin bulunduğu ortaya çıktı. Gazeteciler hikayenin peşine düşmeye başladı. CIA operasyonun açığa çıkmasını engellemek için Amerikan basınıyla temas kurdu. Bir süre bazı medya kuruluşları haberin yayımlanmasını erteledi. Fakat sır sonsuza kadar saklanamadı 1975 yılında hikaye kamuoyuna ulaştı. Gazeteci Jack Anderson operasyonla ilgili bilgileri açıkladı ve kısa süre içinde Amerikan basını Glomar Explorer'ın gerçek görevini araştırmaya başladı. Artık dünyanın en pahalı örtü hikayelerinden biri çözülüyordu. Howard Hughes'ın okyanus madenciliği gemisi aslında CIA için yapılmıştı. Manganez yumruları gerçek hedef değildi. Hedef, Sovyetler Birliği'nin kayıp denizaltısıydı

Hikaye burada sona ermedi. Bir gazeteci ve araştırmacılar CIA'dan operasyonla ilgili belgeleri Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası kapsamında istediğinde kurum sıra dışı bir cevap verdi. CIA belgelerin varlığını ne doğruladı ne de reddetti. Bu yaklaşım daha sonra istihbarat ve hukuk dünyasında Glomar response olarak anılmaya başladı. Ne doğrulayabiliriz ne de inkar edebiliriz. Böylece Glomar adı yalnızca bir geminin değil devletlerin gizli bilgileri korumak için kullandığı hukuki bir ifadenin de parçası haline geldi. Project AZORIAN'ın maliyeti de operasyonu benzersiz kılıyordu. 1970'lerin parasıyla yüz milyonlarca dolara ulaşan proje, döneminin en pahalı gizli istihbarat operasyonlarından biriydi. Yalnızca bir gemi yapılmamıştı. Daha önce var olmayan kaldırma sistemleri geliştirilmiş, özel mavnalar hazırlanmış, mühendislik şirketleri kullanılmış ve bütün bunları saklayabilmek için başlı başına sahte bir ticari sektör görüntüsü yaratılmıştı. Bu nedenle Glomar Explorer'ın hikayesi yalnızca CIA Sovyet denizaltısını çalmaya çalıştı cümlesinden çok daha büyüktür.

Operasyonun belki de en olağanüstü tarafı denizaltıyı kaldırmaya çalışmaları bile değildi. Bunu yapabilmek için dünyayı başka bir şey yaptıklarına inandırmalarıydı. Bir milyarderin adı kullanıldı. Dev bir gemi inşa edildi. Yeni teknolojiler geliştirildi. Derin deniz madenciliği hakkında bir hikaye oluşturuldu. Yüzlerce insan farklı bölümlerde çalıştı. Ve bütün bunların merkezinde Pasifik Okyanusu'nun yaklaşık beş kilometre altında sessizce yatan bir Sovyet denizaltısı vardı. Glomar Explorer yıllar sonra farklı amaçlarla kullanılmaya devam etti. Fakat geminin adı hiçbir zaman sıradan bir araştırma gemisi olarak hatırlanmadı. Çünkü 1974 yazında Pasifik'in ortasında yaşanan olay, Soğuk Savaş'ın teknoloji, casusluk ve aldatmacanın birbirine karıştığı en sıra dışı operasyonlarından biriydi. Okyanusun yüzeyinde Howard Hughes'ın madencilik gemisi vardı. Beş kilometre aşağıda Sovyet denizaltısı yatıyordu. İkisinin arasında kilometrelerce çelik boru uzanıyordu. Dünya manganez arandığını düşünüyordu

CIA ise Sovyetler Birliği'nin en hassas askeri sırlarından bazılarını okyanusun dibinden çıkarmaya çalışıyordu. Ve operasyon ortaya çıktığında geriye istihbarat tarihinin en meşhur cevaplarından biri kaldı. Bunu ne doğrulayabiliriz ne de inkar edebiliriz. Geminin adı Hughes Glomar Explorer'dı.