Dünyanın en büyük çölü denildiğinde akla genellikle uçsuz bucaksız kum tepeleri, kavurucu sıcaklar ve susuzluktan çatlamış topraklar gelir. Bu nedenle çoğu insanın ilk cevabı Sahra Çölü olur. Oysa dünyanın en büyük çölü, Afrika'nın sıcak topraklarında değil, gezegenin en soğuk kıtasında bulunuyor. Yaklaşık 14 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle Antarktika, dünyanın en büyük çölü olarak kabul ediliyor. Üstelik bu devasa çölün neredeyse tamamı kumlarla değil, kilometrelerce kalınlığa ulaşabilen buz tabakalarıyla kaplı. Peki, milyonlarca ton buzun bulunduğu bir yer nasıl çöl olabilir?
Bu şaşırtıcı durumun nedeni, çöl kavramının günlük hayatta düşündüğümüzden farklı bir bilimsel anlama sahip olmasıdır. Bir bölgenin çöl olarak sınıflandırılmasında belirleyici özellik yüksek sıcaklık veya kumlu arazi değil, yağış miktarının son derece düşük olmasıdır. Genel olarak yılda 250 milimetreden az yağış alan bölgeler çöl iklimiyle ilişkilendirilir. Ancak bu sınır tek başına bütün çöl türlerini tanımlamak için yeterli değildir. Yağışın buharlaşma ve diğer su kayıplarıyla ilişkisi de kuraklığın değerlendirilmesinde önem taşır. Dolayısıyla çöller yalnızca sıcak bölgelerde değil, kutuplarda da bulunabilir.
Antarktika, gezegenimizin en soğuk, en rüzgarlı ve en kurak kıtalarından biridir. Kıtanın kıyı kesimlerinde zaman zaman yoğun kar yağışı görülse de iç bölgelerde yağış miktarı olağanüstü düşüktür. Özellikle yüksek rakımlı iç kesimlerde yıllık yağış, su eşdeğeri olarak 50 milimetrenin altına inebilir. Bazı bölgelerde bu miktar çok daha düşüktür. Bu nedenle Antarktika'nın büyük bölümü kutup çölü olarak sınıflandırılır. Buradaki kuraklık, sıcak çöllerde görülen kuraklıktan farklı koşullarda ortaya çıkar.
Antarktika'nın bu kadar az yağış almasının temel nedenlerinden biri aşırı düşük sıcaklıklardır. Soğuk hava, sıcak havaya kıyasla çok daha az su buharı barındırabilir. Kıtanın iç kesimlerinde hava sıcaklığı son derece düşük olduğundan atmosferdeki nem miktarı da sınırlıdır. Ayrıca Antarktika'nın yüksek buz platosu, çevresindeki atmosfer koşullarını etkiler. Kıtayı çevreleyen hava dolaşımı ve kıyı bölgelerindeki yükselti engelleri de nemin iç kesimlere taşınmasını zorlaştırır. Sonuçta Antarktika, devasa buz örtüsüne rağmen çok az yeni yağış alan bir bölge haline gelir.
Burada ilginç bir çelişki ortaya çıkar. Antarktika, dünyanın en kurak bölgelerinden biri olmasına rağmen gezegenimizdeki tatlı suyun yaklaşık yüzde 70'ini buz halinde barındırır. Dünya üzerindeki buz kütlelerinin de yaklaşık yüzde 90'ı bu kıtada bulunur. İlk bakışta birbirine zıt görünen bu iki özellik, aslında farklı süreçlerin sonucudur. Kuraklık, günümüzde bölgeye düşen yağış miktarıyla ilgilidir. Buzullar ise yüz binlerce, hatta milyonlarca yıl boyunca biriken ve sıkışan karların oluşturduğu devasa yapılardır.
Antarktika'daki buz tabakaları bazı bölgelerde dört kilometreyi aşan kalınlıklara ulaşır. Bu buzların oluşması için her yıl çok büyük miktarda kar yağması gerekmez. Aşırı düşük sıcaklıklar nedeniyle biriken karın önemli bir bölümü erimeden kalır. Yeni kar tabakaları eskilerinin üzerine yerleşir, zamanla sıkışır ve buzul buzuna dönüşür. Böylece çok düşük yağış miktarları bile yeterince uzun zaman içerisinde devasa buz kütlelerinin oluşmasına katkıda bulunabilir. Antarktika'nın bugünkü buz örtüsü, uzun jeolojik dönemler boyunca gerçekleşen birikim ve buz kaybı süreçlerinin sonucudur.
Kıtanın en şaşırtıcı bölgelerinden biri ise McMurdo Kuru Vadileri'dir. Antarktika'nın büyük bölümünü kaplayan buz örtüsünün aksine, bu vadilerin geniş alanlarında çıplak kayalar, çakıllar ve kuru topraklar bulunur. Buradaki manzara, buzlarla kaplı bir kutup bölgesinden çok başka bir gezegeni andırır. Bölgenin son derece kurak olmasında çevresindeki dağların yağışı sınırlaması ve güçlü katabatik rüzgarlar önemli rol oynar. Yüksek kesimlerden aşağı doğru hareket eden bu rüzgarlar, bazı koşullarda havayı ısıtarak bağıl nemi düşürür ve yüzeydeki karın uzaklaşmasına katkıda bulunur.
McMurdo Kuru Vadileri, yalnızca sıra dışı görünümüyle değil, bilimsel araştırmalar açısından taşıdığı önemle de dikkat çeker. Bu bölgelerdeki aşırı soğuk, düşük nem ve sınırlı biyolojik faaliyet, bilim insanlarına Dünya üzerindeki en zorlu yaşam koşullarını inceleme fırsatı sunar. Vadilerde bulunan bazı topraklar ve tuzlu su ortamları, Mars yüzeyindeki belirli koşullarla karşılaştırılır. Bu nedenle bölge, astrobiyoloji araştırmalarında ve yaşamın sınırlarının anlaşılmasında önemli bir doğal laboratuvar olarak değerlendirilir.
Antarktika'nın dünyanın en büyük çölü olması, Sahra'nın önemini azaltmaz. Yaklaşık 9,2 milyon kilometrekarelik alanıyla Sahra, dünyanın en büyük sıcak çölüdür. Antarktika ile Sahra arasındaki temel fark, yalnızca sıcaklık değildir. Bu iki bölge, kuraklığın birbirinden çok farklı iklim koşullarında nasıl ortaya çıkabileceğini gösterir. Sahra'da yüksek sıcaklıklar ve güçlü buharlaşma kuraklığı belirginleştirirken Antarktika'da aşırı soğuk, düşük atmosferik nem ve sınırlı yağış öne çıkar.
Dünyanın ikinci büyük çölü de sanılanın aksine sıcak bir bölgede bulunmaz. Yaklaşık 13,9 milyon kilometrekarelik alanıyla Arktik kutup çölü, Antarktika'nın ardından gelir. Ancak burada coğrafi açıdan önemli bir ayrım vardır. Antarktika, Güney Kutbu çevresinde yer alan bir kıtayken Arktik, Kuzey Kutbu çevresindeki okyanusu ve çevresindeki kara alanlarını kapsayan geniş bir coğrafi bölgedir. Kutup çöllerinin sınırları kullanılan sınıflandırmaya göre değişebilse de bu iki büyük soğuk bölge, çöllerin yalnızca sıcak iklimlere özgü olmadığını açıkça ortaya koyar.
Antarktika'daki kuraklık, kıtanın iklim değişikliğinden etkilenmediği anlamına da gelmez. Küresel ısınma, Antarktika'nın farklı bölgelerinde farklı sonuçlar doğurmaktadır. Özellikle Batı Antarktika'daki bazı buzullar, okyanus sularının ısınması nedeniyle kütle kaybetmektedir. Buz tabakalarının denize doğru hareketi ve buz kaybı, küresel deniz seviyesinin yükselmesi açısından büyük önem taşır. Dolayısıyla dünyanın en büyük çölü, aynı zamanda iklim sistemindeki değişimlerin yakından izlendiği en önemli bölgelerden biridir.
Antarktika'nın çöl olarak tanımlanması, doğayı anlamak için kullandığımız kavramların her zaman ilk bakışta gördüklerimizle örtüşmediğini gösterir. Bir bölgede buz bulunması, oraya bol miktarda yağış düştüğü anlamına gelmez. Aynı şekilde çöl denildiğinde mutlaka kum, kavurucu sıcaklık ve güneş altında uzanan tepeler düşünmek de doğru değildir. Çöllerin ortak özelliği, suyun çevresel koşullar nedeniyle son derece sınırlı olmasıdır.
Dünyanın en büyük çölü, kavurucu güneşin altında değil, sıcaklığın sıfırın onlarca derece altına düştüğü bir kıtada uzanıyor. Antarktika, gezegenin en büyük tatlı su rezervlerinden birini barındırırken aynı zamanda en kurak bölgelerinden biri olmayı sürdürüyor. Bu olağanüstü coğrafya, doğanın bazen en büyük zıtlıkları aynı yerde bir araya getirebildiğinin çarpıcı bir örneğidir. Milyonlarca kilometrekarelik buz örtüsünün altında saklanan gerçek ise oldukça basittir: Bir yeri çöl yapan şey sıcaklık değil, kuraklıktır.
