Okyanusların güneş ışığının ulaşmadığı derinliklerinde, uzunluğu bir otobüsü aşabilen sıra dışı bir canlı yaşıyor. Bilimsel adı Architeuthis dux olan dev kalamar, dünyanın en büyük omurgasız hayvanlarından biridir. Yüzyıllar boyunca denizcilerin anlattığı dev deniz canavarı hikayeleriyle ilişkilendirilen bu canlı, günümüzde bilimsel olarak tanınmasına rağmen hala pek çok bilinmeyeni barındırıyor. Derin sularda yaşaması ve insanlarla nadiren karşılaşması, dev kalamarı okyanusların en zor gözlemlenen canlılarından biri haline getiriyor.
Dev kalamarların toplam uzunluğu, iki uzun beslenme dokunacı dahil edildiğinde yaklaşık 12 ila 13 metreye ulaşabilir. Dişiler genellikle erkeklerden daha büyüktür. Ancak bu uzunluğun önemli bir bölümünü ince ve uzayabilen dokunaçlar oluşturur. Dev kalamarın en dikkat çekici özelliklerinden biri de gözleridir. Yaklaşık 25 ila 27 santimetre çapa ulaşabilen gözleri, hayvanlar alemindeki en büyük gözler arasında yer alır. Bu olağanüstü büyüklük, ışığın son derece az olduğu derin sularda çevresini algılamasına yardımcı olur.
Dev kalamar, sekiz kolunun yanı sıra avlarını yakalamak için kullandığı iki uzun dokunaca sahiptir. Dokunaçlarının uçlarında bulunan vantuzlar, avını kavramasını sağlar. Balıklar ve diğer kalamarlarla beslenen bu canlı, yakaladığı avı kollarıyla ağzına taşır. Ağzında papağan gagasını andıran sert bir yapı bulunur. Bu gaga, avını parçalamak için kullanılır. Dev kalamarın yumuşak gövdesi, güçlü dokunaçları ve keskin gagası, onu derin denizlerde etkili bir avcı haline getirir.
Dev kalamarın en dikkat çekici doğal düşmanlarından biri ispermeçet balinasıdır. Bu dev balinaların midelerinde kalamar gagalarına rastlanması, iki tür arasındaki avcı-av ilişkisini ortaya koyan önemli kanıtlardandır. Bazı ispermeçet balinalarının vücutlarında görülen yuvarlak izler de kalamar vantuzlarıyla ilişkilendirilir. Ancak bu karşılaşmaların büyük bölümü insanların gözlemleyemediği derinliklerde gerçekleşir. Bu nedenle dev kalamar ile ispermeçet balinası arasındaki mücadelelerin ayrıntıları hala tam olarak bilinmemektedir.
Bilim insanları uzun yıllar boyunca dev kalamarları çoğunlukla kıyıya vurmuş ölü bireylerden veya balıkçı ağlarına takılan örneklerden inceleyebildi. Canlı bir dev kalamarın doğal ortamındaki ilk fotoğrafları 2004 yılında Japon araştırmacılar tarafından çekildi. 2012 yılında ise doğal yaşam alanında hareket eden bir dev kalamarın video görüntüleri elde edildi. Bu kayıtlar, yüzyıllardır efsanelerle anılan canlının gerçek davranışlarını incelemek açısından önemli bir dönüm noktası oldu. Buna rağmen üreme alışkanlıkları, yaşam süreleri ve derin denizlerdeki hareketleri hakkında hala sınırlı bilgi bulunuyor.
Dev kalamar ile daha ağır bir tür olan kolosal kalamarın birbirine karıştırılmaması gerekir. Dev kalamar uzunluğu ile öne çıkarken Mesonychoteuthis hamiltoni adıyla bilinen kolosal kalamar, daha iri ve ağır bir gövdeye sahiptir. Her iki tür de okyanusların derinliklerinde yaşayan olağanüstü canlılardır. Dev kalamarın hikayesi, insanlığın denizler hakkında ne kadar az şey bildiğini gösteren çarpıcı örneklerden biridir. Günümüzde gelişmiş su altı kameraları ve araştırma araçları kullanılmasına rağmen bu devasa hayvanın yaşamının büyük bölümü hala karanlık sularda gizliliğini korumaktadır.
