Bir yere ilk kez gittiğiniz halde odanın düzeni tuhaf biçimde tanıdık geliyor. Karşınızdaki insan bir cümle söylüyor ve birkaç saniyeliğine duraksıyorsunuz. Çünkü yalnızca o anı daha önce yaşamış gibi hissetmiyorsunuz, onu daha önce rüyanızda gördüğünüzü düşünüyorsunuz. Bu garip deneyim Fransızca kökenli bir ifadeyle déjà rêvé, yani daha önce rüyası görülmüş olarak adlandırılıyor. Déjà vu ile oldukça benzer görünse de aralarında önemli bir fark var. Déjà vu yaşanan anın daha önce yaşandığı hissiyken déjà rêvé, yaşanan olayın daha önce bir rüyada görüldüğü hissini ifade ediyor.
Bu deneyim bazen şaşırtıcı derecede güçlü olabilir. Kişi yalnızca belirsiz bir tanıdıklık hissetmek yerine bulunduğu mekanı, karşısındaki kişinin hareketini veya biraz sonra olacakları rüyasında gördüğüne inanabilir. Hatta bazı insanlar rüyanın ne zaman görüldüğünü hatırladığını düşünür. Bu yüzden déjà rêvé kolaylıkla kehanet, önsezi veya geleceği rüyada görmek gibi yorumlanabilir. Ancak bilimsel açıdan böyle bir deneyim, geleceğin gerçekten önceden görüldüğünün kanıtı kabul edilmiyor. Araştırmacılar fenomeni daha çok rüyalar, hafıza ve beynin tanıdıklık hissini oluşturma biçimi üzerinden inceliyor.
Burada hafızanın düşündüğümüz kadar kusursuz çalışmadığını hatırlamak gerekiyor. İnsan beyni geçmişi bir kamera kaydı gibi saklayıp gerektiğinde aynı şekilde oynatmaz. Anılar yeniden hatırlanırken parçalar bir araya getirilir ve bu süreçte ayrıntılar değişebilir. Rüyalar ise özellikle kırılgan anılardır. Uyandıktan kısa süre sonra büyük bölümü unutulabilirken bazı görüntüler veya duygular hafızada kalabilir. Günler ya da aylar sonra gerçek hayatta benzer bir mekan, yüz veya konuşmayla karşılaştığımızda beynimiz bu parçalar arasında bağlantı kurabilir. Sonuçta ortaya yalnızca tanıdık geliyor hissi değil, bunu rüyamda görmüştüm şeklinde çok daha belirgin bir deneyim çıkabilir.
Déjà rêvé'nin nörolojik açıdan ilginç bir tarafı da bulunuyor. Epilepsi hastaları üzerinde yapılan bazı çalışmalarda, beynin belirli bölgelerine elektriksel uyarım uygulanması sırasında rüyalarla bağlantılı anı ve hislerin ortaya çıkabildiği gözlemlendi. Araştırmacılar bu deneyimleri geçmişte gerçekten görülmüş belirli bir rüyanın hatırlanması, rüyaya benzeyen belirsiz bir sahnenin zihinde belirmesi veya kişinin kendisini aniden rüya görüyormuş gibi hissetmesi gibi farklı biçimlerde sınıflandırdı. Bu bulgular déjà rêvé'nin yalnızca kültürel veya mistik bir anlatı olmadığını, hafıza sistemleri ve beyin işlevleri açısından da incelenebilen bir deneyim olduğunu gösteriyor.
Peki neden bazen rüyamız geleceği doğru tahmin etmiş gibi görünüyor? Bunun bir nedeni hayatımız boyunca çok fazla rüya görmemiz olabilir. Bunların büyük kısmını unutuyoruz. Gerçek hayatta daha sonra bir rüyadaki parçaya benzeyen olay gerçekleştiğinde ise eşleşen rüya dikkat çekici hale geliyor. Üstelik rüyalar çoğu zaman evler, yollar, insanlar, tartışmalar, yolculuklar ve günlük yaşamdan alınmış parçalar içerdiğinden gelecekte bunlara benzeyen durumlarla karşılaşmak şaşırtıcı olmayabilir. Beynin eksik ayrıntıları sonradan tamamlayabilmesi de rüya ile gerçek olay arasındaki benzerliği zihnimizde olduğundan daha güçlü hale getirebilir.
Belki de déjà rêvé'yi bu kadar etkileyici yapan şey tam olarak budur. Birkaç saniyeliğine zamanın sırası bozulmuş gibi hissederiz. Geçmişte gördüğümüz bir rüya ile şu anda yaşadığımız gerçeklik birbirinin üzerine biner ve beynimiz bize açıklaması güç bir tanıdıklık duygusu verir. Bilim bugün bu deneyimi hafıza ve beyin süreçleri üzerinden açıklamaya çalışıyor, ancak hissin kendisi yaşayan kişi için son derece gerçek olabilir. Bazen insanın aklında tek bir düşünce kalır: Ben burayı görmedim ama sanki bir zamanlar rüyasını gördüm.
#DejaReve #Rüyalar #Hafıza #Beyin #Psikoloji #Nörobilim #İlginçBilgiler #Ekubo
