Bazı insanlar yaptıkları yanlışlarla yüzleşmek yerine, kendilerini o yanlışın mağduru gibi göstermeyi başarır. Üstelik bunu öylesine ustalıkla yapabilirler ki konuşmanın sonunda hesap vermesi gereken kişi teselli edilirken, gerçeği ortaya çıkarmaya çalışan kişi kendisini suçlu hissetmeye başlar. Başlangıçta bir haksızlığın açıklamasını isteyen insan, birkaç dakika sonra karşısındakini neden üzdüğünü anlatmak zorunda kalabilir. Psikolojide bu dikkat çekici davranış örüntüsünün bir adı vardır. DARVO. Peki, bir insan kendisine yöneltilen suçlamayı nasıl tersine çevirir? Gerçekten zarar gören kişi nasıl suçlu konumuna düşürülebilir? Ve insan, haklı olduğunu düşündüğü bir tartışmadan neden özür dileme ihtiyacı hissederek çıkar?
İnsan ilişkilerinde yaşanan her tartışma, yalnızca söylenen sözlerden ibaret değildir. Bazen kelimelerin arkasında, konuşmanın yönünü değiştiren ve tarafların kendilerini nasıl algıladığını etkileyen psikolojik süreçler bulunur. Bir insan yaşadığı haksızlığı dile getirmek, karşısındaki kişinin davranışını anlamak veya kendisinden bir açıklama istemek için konuşmaya başlayabilir. Ancak beklediği açıklamayı almak yerine kendisini savunmak zorunda kaldığı bambaşka bir tartışmanın içinde bulabilir. Örneğin bir kişi, partnerine neden kendisinden önemli bir gerçeği sakladığını sorar. Başlangıçta konuşulması gereken konu oldukça açıktır. Bir bilgi neden gizlenmiştir ve bu davranış güven ilişkisini nasıl etkilemiştir? Ancak karşı taraf önce böyle bir şey yapmadığını söyler, ardından kendisine güvenilmediğinden yakınır ve sonunda bütün fedakârlıklarına rağmen haksız yere suçlandığını anlatmaya başlar. Bir süre sonra konuşmanın konusu artık saklanan gerçek değildir. Tartışma, kendisini sorgulanan kişi olarak gören insanın ne kadar kırıldığına dönüşmüştür.
İşte DARVO, bu tür durumlarda ortaya çıkabilen savunma ve karşı saldırı örüntüsünü açıklayan psikolojik bir kavramdır. DARVO terimi, psikolog Jennifer Freyd tarafından 1997 yılında tanımlanmıştır. İngilizce Deny, Attack, Reverse Victim and Offender ifadelerinin baş harflerinden oluşur. Türkçede inkar etme, saldırıya geçme ve mağdur ile fail rollerini tersine çevirme şeklinde açıklanabilir. Bu kavram, yanlış bir davranış nedeniyle sorgulanan bazı insanların sorumluluk almak yerine suçlamayı reddetmesini, karşısındaki kişiye yönelmesini ve sonunda kendisini asıl mağdur olarak sunmasını ifade eder. DARVO'nun ilk aşaması inkardır. Kişi kendisine yöneltilen eleştiriyi veya suçlamayı kabul etmek yerine olayın gerçekleşmediğini ileri sürebilir. Bazen yaşananları tamamen reddeder, bazen davranışının önemini küçümser, bazen de karşısındaki insanın olayları yanlış hatırladığını savunur. Ben böyle bir şey yapmadım, Sen yanlış anlamışsın, Olayları sürekli abartıyorsun veya Böyle bir şey hiç yaşanmadı gibi ifadeler bu aşamada görülebilir.
Elbette her inkar manipülasyon değildir. İnsanlar gerçekten haksız yere suçlanabilir, olayları farklı hatırlayabilir veya kendilerine yöneltilen iddialara haklı biçimde itiraz edebilir. Ancak açıkça tartışılması gereken bir davranış sürekli reddediliyor, kanıtlar değerlendirilmeden geçersiz sayılıyor ve karşı tarafın algısı sistematik biçimde sorgulanıyorsa, konuşmanın amacı gerçeği anlamaktan uzaklaşabilir. Böyle durumlarda kişi zamanla kendi hafızasından ve değerlendirmelerinden şüphe etmeye başlayabilir. Daha önce yaşadığından emin olduğu bir olay hakkında tereddüt yaşayabilir. Belki yanlış anlamıştır, belki gereğinden fazla tepki vermiştir veya belki de yaşananlar düşündüğü kadar önemli değildir. Özellikle bu tür konuşmalar sürekli tekrarlandığında kişinin kendi algısına duyduğu güven zayıflayabilir. DARVO'nun ikinci aşamasında inkarın yerini karşı saldırı alır. Artık sorgulanan davranıştan çok, o davranışı gündeme getiren kişinin karakteri, niyeti veya geçmişteki hataları tartışılmaya başlanır. Bir insan karşısındakine neden yalan söylediğini sorduğunda Sen zaten kimseye güvenmiyorsun cevabını alabilir. Bir başkası neden verilen sözün tutulmadığını öğrenmek istediğinde Seninle hiçbir şey konuşulmuyor suçlamasıyla karşılaşabilir.
Bu aşamanın dikkat çekici özelliği, sorunun cevaplanmaması ve soruyu soran kişinin kendisini savunmaya yöneltilmesidir. Başlangıçta karşısındaki insanın davranışını anlamaya çalışan kişi, bir anda şüpheci, anlayışsız, kıskanç veya haksız biri olmadığını kanıtlamaya çalışabilir. Böylece tartışmanın odağı değişir. Asıl davranış arka planda kalırken, sorumluluk talep eden insanın kişiliği ön plana çıkar. Üstelik bu saldırı her zaman bağırarak, hakaret ederek veya açıkça tehdit ederek gerçekleşmez. Bazen küçümseyici bir gülümseme, alaycı bir söz, geçmişte yapılmış bir hatanın hatırlatılması veya karşı tarafın hassas olduğu bir konunun gündeme getirilmesi de benzer bir etki yaratabilir. İnsan kendisini açıklamaya o kadar yoğunlaşabilir ki başlangıçta hangi soruyu sorduğunu bile unutabilir. DARVO'nun üçüncü ve en ayırt edici aşaması ise mağdur ile fail rollerinin tersine çevrilmesidir. Bu noktada kişi yalnızca suçlamayı reddetmekle veya karşısındakini eleştirmekle kalmaz, aynı zamanda yaşanan olayda asıl zarar görenin kendisi olduğunu ileri sürer. Bana bunu nasıl yakıştırırsın, Senin için yaptığım onca şeyden sonra bunu mu hak ettim, Beni ne kadar kırdığının farkında mısın veya Bu ilişkide asıl haksızlığa uğrayan benim gibi sözlerle konuşmanın duygusal merkezini değiştirebilir.
Bu ifadelerin her biri gerçekten haksızlığa uğramış bir insan tarafından da kullanılabilir. Dolayısıyla DARVO'yu anlamak için yalnızca belirli cümlelere değil, konuşmanın bütününe ve davranışların tekrar eden niteliğine bakmak gerekir. Ancak bu örüntünün ortaya çıktığı durumlarda kişinin kendi mağduriyetini ön plana çıkarması başlangıçtaki sorumluluk meselesini görünmez hale getirebilir. Bir süre önce açıklama yapması beklenen insan, artık teselli edilmek isteyen kişi konumundadır. Yaşadığı haksızlığı dile getiren insan ise karşısındakini bu kadar üzdüğü için kendisini kötü hissedebilir. Hatta tartışmanın büyümemesi, ilişkinin zarar görmemesi veya karşısındaki kişinin sakinleşmesi için özür dilemeyi tercih edebilir. Burada ortaya çıkan psikolojik çelişki oldukça önemlidir. Çünkü özür dilenmiş, tartışma sona ermiş ve taraflar görünüşte uzlaşmış olabilir. Ancak başlangıçta gündeme getirilen davranış hala açıklanmamıştır. Sorumluluk alınmamış, güveni sarsan olay değerlendirilmemiş ve asıl sorun çözüme kavuşmamıştır. DARVO'nun yakın ilişkilerde etkili olabilmesinin nedenlerinden biri, insanların sevdikleri kişilerin duygularına karşı hassas olmalarıdır. Bir insan kendisine haksızlık yapıldığını düşünse bile sevdiği kişinin ağladığını, üzüldüğünü veya kendisini değersiz hissettiğini gördüğünde onu rahatlatmak isteyebilir. Empati, sağlıklı ilişkilerin vazgeçilmez bir parçasıdır. Ancak bazı durumlarda karşı tarafın duygularına gösterilen hassasiyet, kişinin kendi yaşadığı sorunu ikinci plana atmasına neden olabilir.
Örneğin bir kadın, partnerinin kendisinden önemli bir gerçeği sakladığını öğrenir. Bunun nedenini sorduğunda partneri önce olayı küçümser ardından kendisine güvenilmediğini söyleyerek tepki gösterir. Daha sonra ilişkide hiçbir zaman yeterince değer görmediğini, sürekli suçlandığını ve yaptığı fedakarlıkların fark edilmediğini anlatmaya başlar. Kadın başlangıçta kendi kırgınlığını dile getirmek isterken konuşmanın sonunda partnerinin kendisini değersiz hissetmemesi için açıklamalar yapmaya başlayabilir. Aynı durum bir erkeğin yaşadığı ilişkide de ortaya çıkabilir. DARVO belirli bir cinsiyete, yaş grubuna veya ilişki türüne özgü değildir. Aile içinde, arkadaşlık ilişkilerinde, iş yerlerinde ve otorite ilişkilerinde de benzer davranışlar görülebilir. Örneğin bir çalışan, yöneticisinin kendisine haksız davrandığını düşündüğü için konuyu gündeme getirebilir. Yönetici ise davranışını açıklamak yerine çalışanın kendisine saygısızlık yaptığını, otoritesini sorguladığını veya iş yerindeki huzuru bozduğunu ileri sürebilir. Böylece değerlendirilmesi gereken konu yöneticinin davranışıyken, tartışmanın odağı çalışanın şikayet etme biçimine kayabilir.
Aile ilişkilerinde de benzer bir süreç yaşanabilir. Yetişkin bir çocuk, geçmişte kendisini inciten bir davranışı ebeveynine anlatmak istediğinde karşı taraf yıllarca yaptığı fedakarlıkları sıralayabilir. Konuşmanın sonunda çocuğun yaşadığı kırgınlık yerine, ebeveynine karşı ne kadar nankör davrandığı tartışılabilir. Oysa bir insanın geçmişte yaptığı fedakarlıklar, başka bir davranışının sorgulanamayacağı anlamına gelmez. DARVO'nun psikolojik etkileri, özellikle bu tür etkileşimlerin tekrarlandığı ilişkilerde daha belirgin hale gelebilir. Kişi zamanla önemli meseleleri gündeme getirmekten çekinebilir. Çünkü her konuşmanın sonunda kendisini savunmak, suçluluk duymak veya karşısındakini sakinleştirmek zorunda kalacağını düşünmeye başlayabilir. Böylece ilişkide görünürde daha az tartışma yaşanabilir. Ancak tartışmaların azalması her zaman sorunların çözüldüğünü göstermez. Bazen insanlar anlaşmaya vardıkları için değil, konuşmanın sonuçlarından yoruldukları için susarlar.
Bu sessizlik zamanla ilişkinin duygusal dengesini etkileyebilir. Bir taraf kendi davranışlarını açıklamak zorunda kalmazken diğer taraf sorunları dile getirmeden önce defalarca düşünmeye başlayabilir. Hangi kelimeleri kullanması gerektiğini, karşısındakinin nasıl tepki vereceğini ve konuşmanın sonunda yeniden suçlanıp suçlanmayacağını hesaplayabilir. DARVO'nun dikkat çekici yönlerinden biri de yalnızca tartışmanın taraflarını değil, olayları dışarıdan değerlendiren insanları da etkileyebilmesidir. Konuya ilişkin deneysel araştırmalar, DARVO tepkilerinin bazı koşullarda gözlemcilerin sorumluluk ve güvenilirlik değerlendirmelerini değiştirebildiğini göstermiştir. Suçlanan kişinin kendisini mağdur olarak sunması, çevresindeki insanların yaşanan olayı farklı yorumlamasına neden olabilir. Bu durum özellikle sosyal çevrenin, aile üyelerinin veya iş arkadaşlarının tartışmaya dahil olduğu olaylarda önem kazanır. Çünkü insanlar çoğu zaman yalnızca olayın kendisine değil, tarafların olay karşısındaki duygusal tepkilerine de dikkat eder. Kendinden emin konuşan, yoğun biçimde kırıldığını anlatan veya haksızlığa uğradığını vurgulayan bir kişi, bazı gözlemciler üzerinde ikna edici bir etki bırakabilir. Ancak bir anlatının duygusal açıdan güçlü olması, onun bütün yönleriyle doğru olduğunu kanıtlamaz. DARVO'nun neden ortaya çıktığı konusunda ise tek bir açıklama bulunmamaktadır. Bazı insanlar hata yaptıklarını kabul etmekte güçlük yaşayabilir. Yanlış bir davranışta bulunduklarını görmek, kendileri hakkında sahip oldukları olumlu düşüncelerle çatışabilir. Bu nedenle eleştiriyi kişisel bir tehdit olarak algılayabilir ve savunmaya geçebilirler.
Bazı durumlarda ise sorumluluktan kaçınma daha bilinçli bir strateji olabilir. Kişi, karşısındaki insanın suçluluk duygusunu harekete geçirerek konuşmanın yönünü değiştirmeye çalışabilir. Ancak dışarıdan bakarak bir insanın gerçek niyetini kesin biçimde belirlemek mümkün değildir. Bu yüzden DARVO kavramı, insanlara kolayca etiket yapıştırmak için değil, belirli davranış örüntülerini anlamak için kullanılmalıdır. Peki, insan böyle bir durumla karşılaştığında ne yapabilir? Öncelikle konuşmanın başlangıç noktasını hatırlamak önemlidir. Karşı tarafın üzülmesi, öfkelenmesi veya geçmişte yaşadığı başka sorunları gündeme getirmesi, ilk sorunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bir insan karşısındakinin duygularını önemserken aynı zamanda kendi sorusunun cevaplanmasını isteyebilir. Seni kırmak istemiyorum, ancak konuşmak istediğim konu hala açıklığa kavuşmadı şeklindeki bir yaklaşım, tartışmanın odağını korumaya yardımcı olabilir. Bir diğer önemli nokta, duygularla sorumluluğu birbirinden ayırabilmektir. Bir insan gerçekten üzgün olabilir ve aynı zamanda yanlış bir davranışta bulunmuş olabilir. Birinin ağlaması, kırılması veya kendisini değersiz hissetmesi, yaptığı davranışın sonuçlarını otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Benzer şekilde bir kişinin öfkeli olması da yönelttiği eleştirinin mutlaka haksız olduğu anlamına gelmez.
Sağlıklı ilişkilerde insanlar zaman zaman kendilerini savunur, birbirlerini yanlış anlar ve tartışmalar sırasında istemedikleri sözler söyleyebilir. Ancak sağlıklı iletişimi belirleyen önemli özelliklerden biri, tarafların sonunda asıl meseleye dönebilmesi ve kendi davranışlarının sorumluluğunu değerlendirebilmesidir. Sorumluluk alabilen bir insan, karşısındakinin kırgınlığını dinleyebilir. Kendi bakış açısını anlatırken diğer kişinin yaşadıklarını bütünüyle geçersiz saymak zorunda değildir. Hata yaptığını fark ettiğinde bunu kabul edebilir ve davranışını değiştirmek için çaba gösterebilir. DARVO örüntüsünde ise bu süreç sekteye uğrayabilir. Konuşmanın merkezindeki davranış açıklanmak yerine yeni suçlamalarla gölgelenir. Karşılıklı anlayış geliştirmek yerine kimin daha fazla mağdur olduğu tartışılır. Böylece sorun çözülmeden kapanabilir ve benzer durumlar tekrar yaşanabilir. Burada unutulmaması gereken temel gerçek şudur. Bir insanın kendisini mağdur olarak tanımlaması, gerçekten mağdur olmadığı anlamına gelmez. Ancak kendisini mağdur hissetmesi de davranışlarının sorgulanamayacağı anlamına gelmez. Bir olayda tarafların duyguları kadar somut davranışların, olayın bağlamının ve sorumluluğun da değerlendirilmesi gerekir.
DARVO'yu anlamanın amacı, her tartışmanın arkasında gizli bir manipülasyon aramak değildir. Asıl amaç, insanların yaşadıkları anlaşmazlıklarda konuşmanın nasıl yön değiştirdiğini, sorumluluğun nasıl ele alındığını ve bazen neden çözüme ulaşamadıklarını daha iyi görebilmeleridir. Çünkü bazı tartışmalarda en büyük sorun, tarafların birbirini anlamaması değildir. Asıl sorun, anlaşılması gereken meselenin sürekli değiştirilmesidir. Bir insan kendi davranışını açıklamak yerine karşısındakinin karakterini tartışmaya açıyorsa, her eleştiriyi kişisel saldırı olarak değerlendiriyorsa ve her konuşmanın sonunda kendisini tek mağdur olarak sunuyorsa, burada tekrar eden bir iletişim örüntüsü bulunup bulunmadığını değerlendirmek önemlidir. İnsan ilişkilerinde empati değerlidir, ancak empati sorumluluğun yerine geçmemelidir. Sevgi önemlidir, ancak sevgi insanın kendi yaşadıklarını sürekli inkar etmesini gerektirmez. Birinin acısını anlamak, onun bütün davranışlarını haklı görmek anlamına gelmez.
Belki de DARVO'nun ortaya koyduğu en çarpıcı gerçek budur. Bir tartışmanın sonunda kimin daha çok ağladığı, kimin daha fazla kırıldığını söylediği veya kimin kendisini daha güçlü savunduğu, tek başına kimin haklı olduğunu göstermez. Önemli olan, konuşmanın başında hangi olayın gündeme getirildiği ve sonunda o olayın gerçekten açıklığa kavuşup kavuşmadığıdır. Çünkü bazen insan, karşısındakinin ne söylediğini anlamaya o kadar yoğunlaşır ki kendi sorduğu sorunun hiç cevaplanmadığını fark etmez. Bazen de ilişkiyi korumak için gösterdiği anlayış, kendi kırgınlığını görmezden gelmesine neden olur. Ve belki de bütün bu psikolojik sürecin en düşündürücü tarafı, insanın bir tartışmadan yenilmiş hissederek çıkması değildir. Asıl düşündürücü olan, neden özür dilediğini bile tam olarak anlayamamasıdır. Çünkü bazen bir insanın kendisine sorması gereken en önemli soru, Acaba ben mi haksızım değildir. Asıl soru şudur. Ben senden yaptığın davranışın açıklamasını isterken, nasıl oldu da konuşmanın sonunda senden özür dileyen kişi ben oldum...
