Atatürk Söyledi, İnönü Yazdı...
28 Ekim 1923 gecesi Ankara’da, Türkiye’nin geleceğini değiştirecek tarihi bir hazırlık yapılıyordu. Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, Çankaya’da bir araya gelerek ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulacak anayasa değişikliği üzerinde çalıştı. Hazırladıkları metin uzun değildi. Ancak bu metin, devletin yönetim biçimini resmen Cumhuriyet olarak tanımlayacak ve hükümetin kuruluş sistemini değiştirecekti. İsmet İnönü, yıllar sonra o geceyi anlatırken hafızalara kazınan şu sözleri söyleyecekti: “O söyledi, ben yazdım.” Peki, Cumhuriyet’in ilanından yalnızca bir gece önce neler yaşandı? Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa hangi anayasa maddelerini hazırladı? Türkiye’nin yönetim biçimini değiştiren bu karar nasıl alındı?
Bu soruların yanıtını bulmak için 1923 yılının Ekim ayından biraz daha geriye gitmek gerekiyor. 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla birlikte, Anadolu’da yeni bir siyasi yönetim oluşmuştu. İstanbul’daki Osmanlı hükümetinden farklı olarak Ankara’daki yönetim, milli egemenlik ilkesini esas alıyordu. 20 Ocak 1921 tarihinde kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, bu anlayışın anayasal temelini oluşturdu. Yalnızca 24 maddeden meydana gelen bu kısa anayasa, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul ediyordu. Ancak dikkat çekici bir ayrıntı vardı. 1921 Anayasası’nda devletin yönetim biçimi açıkça Cumhuriyet olarak tanımlanmamıştı.
O dönemde uygulanan sistem, Meclis hükümeti sistemi olarak biliniyordu. Yasama ve yürütme yetkileri büyük ölçüde Türkiye Büyük Millet Meclisinde toplanmıştı. Bakanlar Meclis tarafından ayrı ayrı seçiliyor, hükümet de bu yöntemle oluşturuluyordu. Milli Mücadele yıllarında uygulanan bu sistem, savaş koşullarının ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Ancak savaşın sona ermesiyle birlikte devletin kalıcı yönetim yapısına ilişkin sorunlar daha belirgin hale gelmeye başladı. 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması, Osmanlı padişahının devlet yönetimindeki konumuna son vermişti. 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması ise Türkiye’nin uluslararası konumunu belirleyen önemli bir gelişmeydi. Artık askeri mücadelenin ardından yeni devletin siyasi ve hukuki kurumlarının düzenlenmesi ön plana çıkıyordu.
Mustafa Kemal Paşa, milli egemenlik ilkesine dayanan yönetimin Cumhuriyet olarak açıkça tanımlanmasını istiyordu. Ancak Meclisteki bütün milletvekilleri, bu değişikliğin ne zaman ve nasıl yapılacağı konusunda aynı görüşte değildi. Cumhuriyet’in ilanına giden son günlerde ortaya çıkan hükümet krizi, yönetim sistemine ilişkin tartışmaları hızlandırdı. 1923 yılının Ekim ayının son günlerinde Ankara’da ciddi bir siyasi bunalım yaşanıyordu. Fethi Bey’in başkanlığındaki hükümetin görevden ayrılmasıyla yeni bir hükümet kurulması gerekiyordu. Ancak mevcut sistemde bakanların Meclis tarafından tek tek seçilmesi, hükümetin oluşturulmasını güçleştiriyordu. Siyasi gruplar arasında uzlaşma sağlanamıyor, yeni bir bakanlar kurulu oluşturulamıyordu.
26 Ekim’de hükümetin istifasına ilişkin karar alınmış, sonraki günlerde yeni hükümetin kurulması için görüşmeler yapılmıştı. Fakat 28 Ekim’e gelindiğinde sorun hala çözülememişti. Artık mesele yalnızca hangi milletvekilinin hangi bakanlığa getirileceği değildi. Devletin yürütme organının nasıl kurulacağı ve yönetim sisteminin nasıl işleyeceği de tartışılıyordu. Mustafa Kemal Paşa, çözümün mevcut anayasal yapının değiştirilmesinden geçtiğini düşünüyordu. Cumhuriyet’in ilanı, yalnızca devletin yönetim biçiminin adlandırılmasını sağlamayacak, aynı zamanda hükümetin kurulmasına ilişkin sorunlara da yeni bir çözüm getirecekti. 28 Ekim 1923 Pazar akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya’da yemeğe davet etti. Ankara’da hükümetin nasıl kurulacağına ilişkin belirsizlik devam ediyordu. Ertesi gün Mecliste yeni görüşmeler yapılacaktı.
Yemek sırasında Mustafa Kemal Paşa, arkadaşlarına tarihi kararını açıkladı: “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz!” Bu sözler, Cumhuriyet’in ilanına yönelik hazırlıkların son aşamasını başlatıyordu. Mustafa Kemal Paşa, ertesi gün yapılacak siyasi girişimin yönünü açıkça ortaya koymuştu. Yemeğin ardından davetliler ayrıldı. Ancak İsmet Paşa, Çankaya’da kaldı. İki devlet adamının önünde artık somut bir görev vardı. Ertesi gün Meclise sunulacak anayasa değişikliğini hazırlamak. Burada tarihi bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, o gece Cumhuriyet’in ilk anayasasını sıfırdan yazmadılar. Çünkü Türkiye Büyük Millet Meclisinin kabul ettiği ilk anayasa, 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’ydu. İki isim, yürürlükte bulunan bu anayasanın bazı maddelerini değiştirecek bir kanun teklifi üzerinde çalıştı.
28 Ekim gecesine ilişkin en önemli tanıklıklardan biri, İsmet İnönü’nün yıllar sonra yaptığı açıklamalarda yer alır. İnönü, Mustafa Kemal Paşa’nın Cumhuriyet’in ertesi gün ilan edileceğini açıkladığını, diğer davetlilerin ayrılmasından sonra birlikte çalışmaya başladıklarını anlatmıştır. O geceyi şu sözlerle ifade etmiştir: Hiçbir konuşma olmadan diz dize oturduk. Ertesi günü çıkarılacak kanunu yazdık. O söyledi ben yazdım. Bu kısa anlatım, Cumhuriyet’in ilanını sağlayacak anayasa değişikliğinin hazırlanışına ilişkin önemli bir tarihî tanıklıktır. Mustafa Kemal Paşa, yapılacak düzenlemeye ilişkin görüşlerini ortaya koyarken İsmet Paşa da metnin yazılmasında görev alıyordu. Ancak Cumhuriyet fikrinin yalnızca bu gece ortaya çıktığını düşünmek doğru değildir. Milli egemenlik anlayışı, 1920 yılında Meclisin açılmasından itibaren yeni yönetimin temelini oluşturuyordu. 1921 Anayasası ve 1922 yılında saltanatın kaldırılması da bu sürecin önemli aşamalarıydı. 28 Ekim gecesi yapılan çalışma, yıllar içinde gelişen siyasi ve hukuki dönüşümün son hazırlıklarından biriydi.
Peki, o gece hazırlanan metinde ne yazıyordu? Anayasa değişikliğinin en önemli hükmü, 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun birinci maddesine eklenen cümleydi: “Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir.” Bu cümle, Türkiye Devleti’nin hükümet şeklinin Cumhuriyet olduğunu anayasal olarak belirliyordu. Ancak düzenleme yalnızca bu ifadeden ibaret değildi. Hazırlanan değişiklik, Cumhurbaşkanlığı makamını ve hükümetin kuruluş biçimini de düzenliyordu. Yeni sisteme göre Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kendi üyeleri arasından seçilecekti. Cumhurbaşkanının yeniden seçilmesi mümkündü. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından milletvekilleri arasından belirlenecek bakanlar ise Başbakan tarafından seçilerek Cumhurbaşkanının onayına sunulacaktı. Hükümetin Meclisten güvenoyu alması öngörülüyordu.
Böylece bakanların Meclis tarafından ayrı ayrı seçilmesinden kaynaklanan sorunların aşılması amaçlanıyordu. Yeni düzenleme, yürütme organının daha bütünlüklü biçimde oluşturulmasına imkan sağlayacaktı. 29 Ekim 1923 Pazartesi günü Ankara’da siyasi görüşmeler yeniden başladı. Halk Fırkası Meclis Grubu, hükümet krizini çözmek amacıyla toplandı. Yapılan görüşmelerde Mustafa Kemal Paşa’nın soruna çözüm bulmak üzere görevlendirilmesi kararlaştırıldı. Mustafa Kemal Paşa, çözüm önerisini hazırlamak için süre istedi. Daha sonra yapılan toplantıda mevcut hükümet sisteminin yarattığı güçlükleri anlattı ve anayasa değişikliği teklifini gündeme getirdi. Teklif, Cumhuriyet’in ilan edilmesini ve hükümetin kuruluş yönteminin yeniden düzenlenmesini içeriyordu. Halk Fırkası grubundaki görüşmelerin ardından konu Türkiye Büyük Millet Meclisinin önüne geldi Artık Meclis, yalnızca yeni bir hükümetin kurulmasını değil, devletin yönetim biçiminin anayasal olarak Cumhuriyet şeklinde tanımlanmasını da görüşüyordu.
29 Ekim akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisinde anayasa değişikliği ele alındı. Milletvekilleri teklif üzerine değerlendirmelerde bulundu. Görüşmelerin ardından 364 sayılı anayasa değişikliği kanunu kabul edildi. Saatler yaklaşık 20.30’u gösterirken Cumhuriyet’in ilanını sağlayan anayasal düzenleme yasalaşmıştı. Türkiye Devleti’nin hükümet şekli artık resmen Cumhuriyet olarak belirlenmişti. Mecliste kararın kabul edilmesinin ardından Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Ankara Milletvekili Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 milletvekilinin oyuyla Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Böylece 28 Ekim gecesi Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa’nın üzerinde çalıştığı anayasa değişikliği, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararıyla kabul edilmiş oldu. Cumhuriyet’in ilanı, yalnızca devlet başkanının belirlenmesi anlamına gelmiyordu. Devletin yönetim biçiminin anayasal olarak adlandırılması, Cumhurbaşkanlığı makamının oluşturulması ve hükümetin kuruluş yönteminin değiştirilmesi de bu kararın temel sonuçları arasındaydı. Ancak Cumhuriyet’in ilanından sonra anayasal düzenlemeler sona ermedi. 29 Ekim 1923’te yapılan değişiklik, yürürlükteki 1921 Anayasası üzerinde gerçekleştirilmişti. Yeni devletin kurumlarını daha kapsamlı biçimde düzenleyecek bir anayasaya ihtiyaç duyuluyordu.
Bu nedenle sonraki aylarda yeni anayasa çalışmaları yürütüldü. 20 Nisan 1924 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhuriyet döneminin ilk baştan hazırlanmış yeni anayasasını kabul etti. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, devletin yasama, yürütme ve yargı yapısını daha ayrıntılı biçimde düzenledi. Cumhuriyet’in anayasal kurumları bu metinle daha kapsamlı bir hukuki çerçeveye kavuştu. 1924 Anayasası, 1960 yılına kadar yürürlükte kaldı. Dolayısıyla Cumhuriyet’in anayasal kuruluşunu değerlendirirken üç önemli tarihi birbirinden ayırmak gerekiyor. 20 Ocak 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk anayasası kabul edildi. 29 Ekim 1923’te bu anayasa değiştirilerek Cumhuriyet ilan edildi. 20 Nisan 1924’te ise Cumhuriyet döneminin ilk yeni anayasası yürürlüğe girdi. Bu üç tarih, Türkiye’nin anayasal gelişiminde birbirini tamamlayan önemli aşamalardı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa’nın 28 Ekim gecesi gerçekleştirdiği çalışma, bu sürecin en dikkat çekici anlarından biri olarak tarihe geçti.
İki devlet adamının hazırladığı metin, uzun yıllar boyunca süren bir anayasa çalışmasının tamamı değildi. Bir gecede sıfırdan oluşturulmuş kapsamlı bir devlet anayasası da değildi. Ancak ertesi gün Meclisin kabul edeceği ve Türkiye’nin yönetim biçimini resmen değiştirecek anayasal düzenlemenin hazırlanmasında önemli bir rol oynadı.
Bu olayın tarihi önemini anlamak için yalnızca Çankaya’daki geceye değil, o geceye uzanan yıllara da bakmak gerekir. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla milli egemenlik anlayışı kurumsal bir temel kazanmıştı. 1921 Anayasası, bu anlayışı hukuki bir ilkeye dönüştürmüştü. 1922’de saltanatın kaldırılması, Osmanlı monarşisinin devlet yönetimindeki konumuna son vermişti. 1923 yılında ise yeni devletin yönetim biçimi anayasal olarak Cumhuriyet adıyla tanımlandı. Bütün bu gelişmeler, birbirinden bağımsız olaylar değil, Türkiye’nin siyasi yapısının dönüşümünde birbirini izleyen aşamalardı. İsmet İnönü’nün “O söyledi ben yazdım” sözleri, bu uzun sürecin son gecelerinden birini anlatıyordu. Fakat Cumhuriyet’in ilanı yalnızca iki devlet adamının hazırladığı metinden ibaret değildi. Bu metnin yasalaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin görüşmeleri ve kabul kararıyla gerçekleşti.
28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’da hazırlanan anayasa değişikliği, ertesi akşam Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edildiğinde yeni bir yönetim dönemi başlamıştı. Bir gece önce hazırlanan metin, ertesi gün devletin yönetim biçimini anayasal olarak değiştiren kanuna dönüşmüştü. Bugün Cumhuriyet’in ilanından söz edildiğinde çoğunlukla 29 Ekim 1923 tarihi hatırlanır. Oysa bu kararın hemen öncesinde yaşanan hükümet krizi Çankaya’daki hazırlıklar, Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa’nın birlikte çalışması ve Mecliste yürütülen görüşmeler de aynı tarihi sürecin parçalarıdır. Cumhuriyet bir gecede ortaya çıkmadı. Ancak 28 Ekim 1923 gecesi, yıllar içinde şekillenen Cumhuriyet düşüncesinin anayasal olarak ilan edilmesini sağlayacak son metinlerden biri hazırlandı. Ve 29 Ekim akşamı, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararıyla Cumhuriyet resmen ilan edildi.
