29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde değişen yalnızca Türkiye’nin yönetim biçimi değildi. Yeni devletin kuruluşuyla birlikte kadınların toplumdaki yeri, kız çocuklarının eğitim hakkı, aile yaşamı ve çocukların geleceği üzerine yeni bir dönem başladı. Bir zamanlar eğitim imkanları sınırlı olan milyonlarca insan için okul, meslek ve toplumsal hayata katılım konusunda yeni kapılar açılacaktı. Peki, Cumhuriyet kadınlara hangi hakları kazandırdı? Çocukların hayatında neler değişti? Ve bütün bu dönüşüm, Türkiye’nin geleceğini nasıl etkiledi? 29 Ekim 1923, Türkiye tarihinde yalnızca bir yönetim değişikliğinin gerçekleştiği gün olarak değerlendirilmemelidir. Cumhuriyet’in ilanı, aynı zamanda toplumun nasıl bir geleceğe hazırlanacağına ilişkin yeni bir dönemin başlangıcıydı. Bu dönemin en önemli başlıklarından ikisi kadınların toplumsal ve hukuki konumu ile çocukların eğitim ve korunma imkanlarıydı.
Cumhuriyet’in ilan edildiği yıllarda Anadolu, uzun süren savaşların ağır sonuçlarını yaşıyordu. Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele, toplumun ekonomik ve sosyal yapısını derinden etkilemişti. Çok sayıda aile yakınlarını kaybetmiş, çocuklar yetim kalmış, kadınlar hem ailelerinin geçimini sağlamak hem de savaşın yarattığı güçlüklerle mücadele etmek zorunda kalmıştı. Özellikle kırsal bölgelerde eğitim olanakları yetersizdi. Okuryazarlık oranı düşüktü. Kız çocuklarının okula devam etmesini güçleştiren ekonomik, kültürel ve toplumsal engeller bulunuyordu. Kadınların çalışma hayatına katılımı ise büyük ölçüde tarım, ev içi üretim ve belirli meslek alanlarında yoğunlaşıyordu.
Bununla birlikte Osmanlı’nın son döneminde kadınların eğitimi, meslek edinmesi ve toplumsal yaşama katılması konusunda önemli gelişmeler yaşanmıştı. Kız okulları açılmış, kadın öğretmenler yetişmiş, kadın dergileri yayımlanmış ve kadın haklarına ilişkin tartışmalar başlamıştı. Cumhuriyet, bu birikimi devralarak yeni hukuki ve kurumsal düzenlemelerle dönüşümü genişletti. Ancak bütün değişiklikler 29 Ekim 1923 günü gerçekleşmedi. Kadınların ve çocukların yaşamını etkileyen reformlar, Cumhuriyet’in ilanını izleyen yıllarda aşamalı olarak hayata geçirildi.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında atılan en önemli adımlardan biri, 3 Mart 1924’te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu oldu. Eğitim ve öğretimin birleştirilmesini öngören bu kanun, eğitim kurumlarının Milli Eğitim Bakanlığının yönetimi altında toplanmasını sağladı. Yeni eğitim anlayışında kız ve erkek çocuklarının aynı ulusal eğitim sisteminin imkanlarından yararlanması hedefleniyordu. Bu değişim, özellikle kız çocukları açısından büyük önem taşıyordu. Çünkü eğitim, yalnızca okuma yazma öğrenmek anlamına gelmiyordu. Bir kız çocuğunun öğretmen, doktor, hukukçu, bilim insanı ya da başka bir mesleğin sahibi olabilmesi için gerekli yolu açıyordu.
Anadolu’nun bir köyünde dünyaya gelen bir kız çocuğunun geleceğinin yalnızca ailesinin ekonomik koşulları ve yaşadığı çevrenin gelenekleriyle belirlenmemesi amaçlanıyordu. Okulların yaygınlaştırılması, öğretmen yetiştirilmesi ve eğitimin toplumun daha geniş kesimlerine ulaştırılması Cumhuriyet’in temel hedeflerinden biri haline geldi. Elbette bu hedefe kısa sürede ulaşılamadı. Okul sayısının yetersizliği, öğretmen eksikliği yoksulluk ve özellikle kırsal bölgelerdeki toplumsal engeller uzun yıllar devam etti. Ancak devletin eğitim politikalarında kız çocuklarının da eğitim sistemine katılması açık bir hedef olarak benimsendi.
Cumhuriyet’in kadınların hayatında yarattığı en önemli hukuki değişimlerden biri ise 17 Şubat 1926 tarihinde Türk Medeni Kanunu’nun kabul edilmesiyle gerçekleşti. Bu kanun, aile yaşamında köklü değişiklikler getirdi. Resmi nikah esas alındı ve birden fazla kişiyle evlilik yasaklandı. Evliliğin kurulması ve sona erdirilmesi hukuki kurallara bağlandı. Kadınlara boşanma davası açabilme ve mirasta erkeklerle eşit pay alma hakları tanındı. Kız ve erkek çocuklarının miras hakları eşitlendi. Bu düzenlemeler, kadınların yalnızca aile içindeki konumunu değil, hukuk karşısındaki yerini de değiştirdi. Bir kadının evlilik, boşanma, mülkiyet ve miras gibi hayatını doğrudan etkileyen konularda hukuki haklara sahip olması toplumsal dönüşümün önemli bir parçasıydı.
Ancak 1926 Medeni Kanunu, kadın ve erkek arasında bugünkü anlamda tam eşitlik sağlamıyordu. Aile reisliği erkeğe verilmişti. Evli bir kadının çalışması için kocasının izni gerekiyordu. Bu hükümler, sonraki dönemlerde kadın hakları mücadelesinin önemli tartışma konuları arasında yer alacaktı. Dolayısıyla Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki reformları değerlendirirken hem sağlanan ilerlemeleri hem de devam eden hukuki eşitsizlikleri birlikte görmek gerekir. Kadınların toplumsal yaşamda daha görünür hale gelmesi, Cumhuriyet döneminin dikkat çekici gelişmelerindendi. Öğretmenlik, tıp, hukuk, kamu hizmeti ve çeşitli meslek alanlarında kadınların varlığı giderek arttı. Üniversite eğitimi ve mesleki eğitim imkanlarının genişlemesi, yeni kuşak kadınların farklı alanlarda görev alabilmesine katkı sağladı.
Aslında kadınların eğitim ve meslek hayatındaki varlığı Cumhuriyet’ten önce de başlamıştı. Osmanlı’nın son döneminde yetişen kadın öğretmenler, yazarlar ve çeşitli meslek gruplarından kadınlar bu dönüşümün öncüleriydi. Cumhuriyet döneminde ise kadınların daha geniş alanlarda eğitim görmesi ve meslek sahibi olması devlet politikalarıyla desteklendi. Bu gelişmelerin sembolik isimlerinden biri Sabiha Gökçen olacaktı. Havacılık eğitimi alan Gökçen, 1930’lu yıllarda askerî havacılık alanındaki çalışmalarıyla tanındı. Onun hikayesi, kadınların daha önce çok sınırlı biçimde yer alabildiği mesleklerde görünür olmasının örneklerinden biri haline geldi. Fakat bu dönüşüm yalnızca tanınmış kadınların başarılarıyla sınırlı değildi. Bir sınıfta ders anlatan öğretmen, hastanede görev yapan doktor, kamu kurumunda çalışan memur ya da öğrenimine devam eden bir kız öğrenci de değişen toplumsal yapının parçasıydı.
Cumhuriyet’in kadınlara ilişkin reformlarının önemli bir başka boyutu ise siyasal haklardı. 1923 yılında Cumhuriyet ilan edildiğinde kadınlar milletvekili seçimlerinde oy kullanamıyor ve milletvekili seçilemiyordu. Bu haklar sonraki yıllarda aşamalı olarak kazanıldı. 3 Nisan 1930’da kabul edilen Belediye Kanunu ile kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. 26 Ekim 1933’te yapılan düzenlemeyle kadınlar muhtar ve köy ihtiyar heyeti seçimlerinde de seçme ve seçilme hakkına kavuştu. 5 Aralık 1934’te ise anayasa ve seçim mevzuatında yapılan değişikliklerle kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1935 genel seçimlerinde 17 kadın milletvekili Türkiye Büyük Millet Meclisine girdi. Aynı yıl yapılan ara seçim sonrasında bu sayı 18’e yükseldi.
Bu gelişme, kadınların yalnızca devletin aldığı kararlardan etkilenen kişiler değil, siyasi kararların alınmasına katılabilen yurttaşlar olarak da hukuken tanınması açısından önemliydi. Kadınların siyasal haklara kavuşmasında Mustafa Kemal Atatürk’ün desteğinin yanı sıra, yıllardır hak mücadelesi yürüten kadınların ve Türk Kadın Birliği gibi örgütlerin çalışmaları da rol oynadı. Bununla birlikte 1935 seçimleri tek partili ve iki dereceli seçim sistemi içinde gerçekleştirildi. Kadınların parlamentoya girmesi önemli bir gelişmeydi, ancak siyasi katılımın bütün sınırlamalarının ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu. Cumhuriyet’in toplumsal dönüşümünde çocuklar da özel bir yere sahipti. Savaşların ardından yeni devletin karşı karşıya bulunduğu en ağır sorunlardan biri, korunmaya muhtaç çocukların durumuydu. Yetim kalan, ailesinin geçim güçlükleri nedeniyle eğitimden uzaklaşan ya da sağlık hizmetlerine erişemeyen çocuklar için sosyal destek büyük önem taşıyordu.
Bu alanda faaliyet gösteren kurumlardan biri Himaye-i Etfal Cemiyetiydi. 1921 yılında Ankara’da kurulan cemiyet, Cumhuriyet’in ilanından sonra da çalışmalarını sürdürdü. Çocukların korunması, beslenmesi, sağlık hizmetlerine erişimi ve ihtiyaç sahibi ailelerin desteklenmesi gibi alanlarda faaliyet gösterdi. Çocuklara yönelik sosyal yardım çalışmalarının gelişmesi, yeni devletin yalnızca siyasi ve idari kurumlar kurmakla yetinmediğini toplumsal sorunlarla da ilgilenmeye çalıştığını gösteriyordu. Özellikle bebek ve çocuk ölümlerinin yüksek olduğu, bulaşıcı hastalıkların yaygın görüldüğü bir dönemde sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi önemli bir ihtiyaçtı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında sağlık kurumlarının yaygınlaştırılması koruyucu hekimlik uygulamaları, aşılama çalışmaları ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele, çocukların yaşam koşullarını iyileştirmeye yönelik çalışmalar arasında yer aldı.
1930 yılında kabul edilen Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, halk sağlığı alanında önemli düzenlemeler getirdi. Anne ve çocuk sağlığına ilişkin koruyucu uygulamalar da bu dönemde gelişen sağlık politikalarının parçalarındandı. Ancak sağlık hizmetlerinin bütün ülkeye eşit biçimde ulaşması uzun zaman aldı. Özellikle kırsal bölgelerde doktor, ebe, hastane ve sağlık personeli eksikliği devam ediyordu. Cumhuriyet’in çocuklara yönelik politikalarında eğitim kadar sağlıklı büyüme ve korunma meselesi de önemliydi. Çocukların hayatını etkileyen bir başka gelişme ise 1 Kasım 1928 tarihinde yeni Türk harflerinin kabul edilmesi oldu. Harf Devrimi’nin ardından okuma yazma öğretiminin yaygınlaştırılması amacıyla Millet Mektepleri faaliyete geçirildi. Bu kurumlar, okul çağını geçmiş yetişkinlerin de okuryazarlık kazanmasını hedefliyordu. Özellikle eğitim fırsatlarından daha önce yararlanamamış kadınlar açısından bu çalışmalar önem taşıyordu. Okuma yazma öğrenmek, bir kadının günlük yaşamda resmi işlemleri takip edebilmesi, yazılı bilgiye ulaşabilmesi ve çocuklarının eğitimine destek olabilmesi için yeni imkanlar sunuyordu.
Yeni alfabenin kabulü tek başına okuryazarlık sorununu çözmedi. Nitekim 1935 yılı verilerine göre altı yaşın üzerindeki kadınların yaklaşık yüzde 90’ı hala okuryazar değildi. Bu oran, reformların hedefleriyle toplumun mevcut koşulları arasındaki mesafeyi de gösteriyordu. Buna rağmen eğitim seferberliği, sonraki kuşakların okullaşması açısından önemli bir kurumsal temel oluşturdu. Cumhuriyet döneminde çocuklara verilen önemin en bilinen sembollerinden biri ise 23 Nisan oldu. 23 Nisan 1920, Türkiye Büyük Millet Meclisinin açıldığı tarihti. Bu gün, milli egemenliğin simgesi olarak kutlanmaya başlanmıştı. 1920’li yıllarda Himaye-i Etfal Cemiyetinin girişimleriyle 23 Nisan kutlamalarında çocuklara yönelik etkinlikler giderek daha fazla yer aldı. 1927’den itibaren çocuk bayramı kutlamaları belirginleşti. 1929 yılında ise 23-29 Nisan tarihleri Çocuk Haftası olarak düzenlendi. Bu etkinliklerde çocukların toplum içindeki yeri vurgulanıyor, onların eğitimine, korunmasına ve ihtiyaçlarına dikkat çekiliyordu.
Mustafa Kemal Atatürk’ün çocuklarla bir araya gelmesi, çeşitli kutlamalara katılması ve çocukları kabul etmesi de bu dönemin hafızalarda kalan görüntüleri arasındadır. 23 Nisan’ın çocuklarla özdeşleşmesi, zaman içinde Türkiye’nin en tanınan Cumhuriyet geleneklerinden birine dönüştü. Burada tarihi bir ayrıntı önemlidir. 23 Nisan’ın bugünkü adıyla Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak resmi adlandırılması daha sonraki yıllarda gerçekleşti. Ancak çocuklara yönelik kutlamaların kökeni Cumhuriyet’in ilk dönemine uzanıyordu. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki dönüşüm kadınlar ile çocukların hayatını birbirinden ayrı düşünmüyordu. Kadınların eğitim görmesi, aile içinde daha güçlü hukuki haklara sahip olması ve meslek edinmesi, çocukların yetiştiği koşulları da etkiliyordu.
Eğitimli bir annenin bilgiye ulaşabilmesi, çocuğunun sağlığı ve eğitimi konusunda daha fazla imkana sahip olması anlamına gelebiliyordu. Kadınların ekonomik ve toplumsal yaşama katılımının artması ise ailelerin yaşam koşullarını değiştirebilecek bir gelişmeydi. Cumhuriyet’in kadınlara ve çocuklara yönelik politikaları, bu nedenle yalnızca bireysel haklar açısından değil, toplumun geleceği açısından da önem taşıyordu. Ancak yeni yasaların kabul edilmesiyle toplumdaki bütün eşitsizlikler bir anda ortadan kalkmadı. Kadınların ekonomik bağımsızlığı, kız çocuklarının okullaşması, kırsal bölgelerde eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim gibi sorunlar devam etti. Yasal haklarla günlük yaşamda bu hakların kullanılabilmesi arasında önemli farklılıklar vardı. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki değişimi değerlendirirken bu gerçekleri göz ardı etmemek gerekir.
Yine de 1923 sonrasında atılan adımlar, kadınların ve çocukların toplumsal konumunda uzun vadeli etkiler yarattı. Eğitim kurumlarının yaygınlaştırılması, aile hukukunun yeniden düzenlenmesi, kadınların siyasal haklara kavuşması ve çocukların korunmasına yönelik kurumların gelişmesi, Türkiye’nin toplumsal yapısını dönüştüren süreçlerin parçaları oldu. Bu dönüşümün en dikkat çekici yönlerinden biri, geleceğe ilişkin beklentilerin değişmesiydi. Bir kız çocuğunun öğretmen olmayı hayal etmesi, bir kadının üniversite eğitimi alması, bir annenin çocuğunu okula göndermek istemesi ya da bir kadının seçimlerde oy kullanabilmesi, zaman içinde yeni bir toplumsal yaşamın unsurları haline geldi.
Bir çocuğun yalnızca ailesinin değil, toplumun da korunması ve yetiştirilmesi gereken bir bireyi olarak görülmesi, sosyal hizmet ve eğitim politikalarının gelişmesinde etkili oldu. Cumhuriyet’in ilanından sonra yaşanan bütün bu gelişmelerin ortak noktası, kadınların ve çocukların toplum içindeki yerinin yeniden tanımlanmaya başlanmasıydı. 29 Ekim 1923 günü kabul edilen anayasa değişikliği, kadınlara bütün medeni ve siyasi haklarını aynı anda vermedi. Çocukların eğitim, sağlık ve korunma sorunlarını da bir gecede çözmedi. Fakat Cumhuriyet’in kuruluşunu izleyen yıllarda gerçekleştirilen reformlar, bu alanlarda önemli değişikliklerin önünü açtı. Bugün o döneme baktığımızda yalnızca kanun maddelerini, Meclis kararlarını ve tarihleri görmeyiz. Bu kararların arkasında değişen hayatları da görürüz.
Okula gitme imkanı bulan kız çocuklarını, yeni mesleklere yönelen kadınları, korunmaya alınan yetimleri, eğitim seferberliğine katılan anneleri ve yıllar sonra sandık başına giderek oy kullanan kadınları... Cumhuriyet’in toplumsal tarihini anlamak, biraz da bu insanların hikayelerini anlamaktır. Çünkü bir devletin geleceği yalnızca kurduğu kurumlarla değil, yurttaşlarına sunduğu imkanlarla da şekillenir. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Sonraki yıllarda kabul edilen yasalarla kadınların hakları genişledi, çocukların eğitimi ve korunması için yeni kurumlar geliştirildi. Bir kuşağın karşılaştığı engellerin bir bölümünü aşmak, sonraki kuşakların önüne yeni yollar açtı. Cumhuriyet’in kadınlar ve çocuklar açısından taşıdığı tarihi anlam, işte bu uzun dönüşümde saklıdır. Çünkü bir ülkenin geleceği, yalnızca bugün aldığı kararlarla değil, o kararların yarının kadınlarına ve çocuklarına açtığı imkanlarla da yazılır.
