22 Ekim 1923. Cumhuriyet’in ilanına yalnızca yedi gün kalmıştı. Ankara henüz yeni bir başkentti. Sokakları tozlu, evleri mütevazı imkanları sınırlıydı. Fakat bu küçük Anadolu şehri, bir ülkenin geleceğini belirleyen kararların merkezi haline gelmişti. O gün Ankara sokaklarında yürüyen biri, birkaç gün sonra Türkiye tarihinde önemli bir dönüm noktasının yaşanacağını bilmiyor olabilirdi. Şehirde hayat kendi koşulları içinde devam ediyordu. Esnaf dükkanlarını açıyor, memurlar görevlerine gidiyor, milletvekilleri Meclis çalışmalarını sürdürüyor, halk ise uzun savaş yıllarının ardından gündelik hayatını yeniden düzenlemeye çalışıyordu. Ankara, bugünkü görünümünden oldukça uzaktı. Geniş caddeler, büyük devlet binaları, modern meydanlar ve düzenli yerleşim alanları henüz bulunmuyordu. Şehrin önemli bir bölümünü kerpiç ve ahşap evler, dar sokaklar küçük çarşılar ve bağlık alanlar oluşturuyordu.
13 Ekim 1923’te başkent ilan edilen Ankara, bu yeni sorumluluğu karşılayabilecek fiziksel imkanlara henüz sahip değildi. Kamu kurumlarının kullanabileceği binalar sınırlıydı. Konaklama imkanları yetersizdi. Ulaşım, su ve sağlık hizmetleri ciddi gelişmeye ihtiyaç duyuyordu. Şehirdeki en önemli yapılardan biri, Ulus’taki Türkiye Büyük Millet Meclisi binasıydı. Gösterişli bir saray değildi. Büyük salonları, ihtişamlı merdivenleri veya geniş çalışma alanları yoktu. Buna rağmen 23 Nisan 1920’den itibaren Milli Mücadele’nin siyasi merkezi olmuştu. Cumhuriyet’e yedi gün kala da ülkenin geleceği bu mütevazı binada tartışılıyordu. Ankara’nın nüfusu bugünkü ölçülerle oldukça küçüktü. 1923 yılına ait kesin ve kapsamlı bir nüfus sayımı bulunmadığından farklı tarihsel kaynaklarda çeşitli tahminlerle karşılaşılır. Ancak şehrin henüz büyük bir metropol olmadığı açıktır. Milletvekillerinin, askerlerin, gazetecilerin ve devlet memurlarının gelişi, Ankara’nın günlük yaşamında önemli bir hareketlilik yaratmıştı.
Barınma sorunu dikkat çekiyordu. Şehre görev için gelenlerin uygun bir oda veya ev bulması kolay değildi. Otel ve konaklama tesislerinin sayısı sınırlıydı. Bazı görevliler kiralık odalarda, pansiyonlarda veya geçici olarak düzenlenmiş yapılarda kalıyordu Ankara’nın ulaşım açısından en önemli bağlantılarından biri demiryoluydu. Tren istasyonu, şehir ile İstanbul ve Anadolu’nun diğer bölgeleri arasındaki bağlantıda önemli bir yere sahipti. Gelen yolcular, resmi görevliler, gazeteciler ve çeşitli malzemeler bu ulaşım hattı sayesinde Ankara’ya ulaşabiliyordu. Ancak istasyondan şehrin merkezine uzanan yollar bugünkü konforlu ulaşım koşullarına sahip değildi. Otomobiller sınırlı sayıdaydı. At arabaları ve yaya ulaşımı günlük hayatın önemli parçalarıydı.
Şehrin çarşılarında küçük esnaf faaliyet gösteriyordu. Bakkallar, fırıncılar, terziler, ayakkabıcılar ve çeşitli zanaatkarlar halkın ihtiyaçlarını karşılamaya çalışıyordu. Ticaretin ölçeği sınırlıydı. Ankara’nın ekonomik yaşamı, büyük ölçüde çevresindeki tarımsal üretim ve yerel ticaretle bağlantılıydı. Savaş yılları ekonomik hayatı derinden etkilemişti. Üretim ve ticaretin yeniden canlandırılması gerekiyordu. Temel ihtiyaçların karşılanması, ulaşımın düzenlenmesi ve kamu hizmetlerinin geliştirilmesi yeni başkentin önündeki önemli meselelerdi. Ankara’nın gündelik yaşamında mevsimin de etkisi hissediliyordu. Ekim ayının sonlarına yaklaşılırken İç Anadolu’nun serin sonbahar günleri yaşanıyordu. Kışın yaklaşması, özellikle yakacak ve barınma ihtiyaçlarını önemli hale getiriyordu Bugünkü merkezi ısıtma sistemlerinin bulunmadığı evlerde soba ve ocaklar kullanılıyordu.
Evlerin çoğunda bugünün alışılmış konfor koşulları yoktu. Su temini ve aydınlatma imkanları mahalleler arasında farklılık gösteriyordu Elektrik altyapısı henüz yaygınlaşmamıştı. Akşam saatlerinde gaz lambaları ve diğer geleneksel aydınlatma araçları günlük hayatın bir parçasıydı. Bütün bu şartlar altında Ankara, sıradan bir Anadolu şehri olmaktan çıkıp devlet yönetiminin merkezi haline gelmeye çalışıyordu. Şehrin siyasi hayatı ise gündelik yaşamından çok daha hareketliydi. Türkiye Büyük Millet Meclisi çalışmalarını sürdürüyordu. Mustafa Kemal Paşa Meclis Başkanıydı. Hükümet görevdeydi ve devletin idari işleri yürütülüyordu. Cumhuriyet henüz ilan edilmemiş olsa da Türkiye yönetimsiz değildi. 1921 Anayasası ile milli egemenlik ilkesi kabul edilmiş, 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırılmıştı. Ankara merkezli devlet yönetimi, savaş yıllarından itibaren faaliyet gösteriyordu. Ancak devletin yönetim biçimi henüz anayasal olarak Cumhuriyet adıyla tanımlanmamıştı.
22 Ekim 1923’te Ankara’nın siyasi gündeminde yeni devletin kurumlarının nasıl düzenleneceği, yürütme yetkisinin nasıl kullanılacağı ve hükümet sisteminin nasıl işleyeceği gibi konular bulunuyordu. Meclis Hükümeti Sistemi’nde bakanlar milletvekilleri tarafından ayrı ayrı seçiliyordu. Bu düzen, Milli Mücadele’nin olağanüstü şartlarında uygulanmıştı. Fakat barış dönemine geçilirken daha düzenli bir yürütme yapısına duyulan ihtiyaç tartışılıyordu. Mecliste farklı görüşler vardı. Milletvekilleri arasında yeni devletin siyasi geleceği yönetim biçimi ve hükümetin işleyişi konusunda görüş ayrılıkları yaşanıyordu. Mustafa Kemal Paşa’nın Çankaya’daki çalışma ve görüşmeleri de Ankara’nın siyasi hayatında önemli bir yer tutuyordu. Çankaya, bugünkü büyük resmi yapıların bulunduğu bölge değildi Bağ evlerinin ve geniş arazilerin yer aldığı, şehir merkezine göre daha sakin bir çevreydi. Mustafa Kemal Paşa’nın kullandığı bağ evi dönemin siyasi toplantılarının gerçekleştirildiği yerlerden biriydi. Devletin geleceğine ilişkin değerlendirmeler burada da yapılıyordu.
Cumhuriyet düşüncesi ise Ankara’da ilk kez o hafta konuşulmaya başlanmış değildi. Mustafa Kemal Paşa, 1923 yılı boyunca yaptığı açıklamalarda yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak tanımlanmasına ilişkin görüşlerini dile getirmişti. Bu nedenle 22 Ekim’de Cumhuriyet fikri siyasi gündemde bulunuyordu. Ancak ilanının kesin tarihi ve izlenecek anayasal yöntem henüz sonuçlanmamıştı Ankara’daki bütün bu siyasi hareketliliğin yanında, halkın günlük hayatı devam ediyordu. Çocuklar sokaklarda oynuyor, aileler geçimlerini sağlamaya çalışıyor, esnaf müşterilerini bekliyordu. Eğitim imkanları sınırlıydı. Sağlık hizmetleri gelişmeye ihtiyaç duyuyordu. Kentin altyapısı, yeni başkent olmanın getirdiği nüfus ve kurum hareketliliğine henüz tam olarak cevap veremiyordu Ankara’nın çevresindeki köylerde tarım ve hayvancılık temel geçim kaynaklarıydı. Kent merkezi ile kırsal yerleşimler arasında ekonomik ve toplumsal bakımdan önemli farklılıklar bulunuyordu.
Bir yanda devletin geleceğini tartışan milletvekilleri, diğer yanda günlük geçim mücadelesini sürdüren insanlar vardı. Aynı şehirde birbirinden farklı iki yaşam temposu hissediliyordu. Ankara’nın yeni başkent olarak seçilmesi, şehrin gelişimi açısından büyük bir değişimin başlangıcıydı. Ancak 22 Ekim 1923’te bu değişimin sonuçları henüz görünür değildi. Yeni kamu binalarının, geniş yolların planlı mahallelerin ve modern şehir altyapısının oluşturulması sonraki yılların konusu olacaktı. O günkü Ankara’yı önemli kılan şey gelişmiş bir şehir olması değildi. Sınırlı imkanlarına rağmen ülkenin siyasi yönetimini üstlenmiş olmasıydı. Cumhuriyet’e yedi gün kala Ankara, henüz tamamlanmış bir başkent değildi. Savaşın ardından toparlanan, yeni kurumlara yer açmaya çalışan, ekonomik ve fiziksel yetersizliklerle mücadele eden bir şehirdi. Fakat aynı zamanda yeni bir dönemin siyasi merkeziydi. 22 Ekim 1923’te Ankara’nın sokaklarında Cumhuriyet Bayramı kutlamaları yapılmıyordu. Cumhurbaşkanlığı makamı henüz oluşturulmamıştı. Türkiye Cumhuriyeti adı henüz anayasanın ilgili maddesine yazılmamıştı.
Şehir, yaklaşan tarihsel değişimin hemen öncesindeki günlerini yaşıyordu. Bugün Cumhuriyet’e yedi gün kala Ankara’ya baktığımızda büyük binalarla donatılmış güçlü bir başkent değil dar sokakları, mütevazı evleri, sınırlı kaynakları ve küçük Meclis binasıyla büyük bir siyasi sorumluluk üstlenmiş bir Anadolu şehri görüyoruz. Ve belki de 22 Ekim 1923’ün Ankara’sını anlatan en önemli gerçek budur Cumhuriyet henüz ilan edilmemişti. Ankara henüz modern bir başkent değildi. Ancak Türkiye’nin geleceğine ilişkin kararların alındığı yer artık bu mütevazı Anadolu şehriydi. Yedi gün sonra bu şehir, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanına tanıklık edecekti.
