1923 yılının Ekim ayında Ankara’da yaşanan bir hükümet krizi, Türkiye’nin yönetim biçiminin değişmesini hızlandırdı. Bakanların seçilmesi konusunda ortaya çıkan anlaşmazlık, kısa sürede devletin nasıl yönetileceğine ilişkin daha büyük bir tartışmaya dönüştü. Peki, Cumhuriyet’in ilanından yalnızca birkaç gün önce Ankara’da ne yaşandı? Bir hükümetin kurulamaması, nasıl oldu da tarihi bir anayasa değişikliğinin önünü açtı? 29 Ekim 1923, Türkiye tarihinde Cumhuriyet’in ilan edildiği gün olarak bilinir. Ancak bu kararın hemen öncesinde yaşanan siyasi gelişmeler, çoğu zaman Cumhuriyet’in ilanının gölgesinde kalır. Oysa Ekim ayının son günlerinde Ankara’da ortaya çıkan hükümet bunalımı, yeni devletin yönetim sisteminin değiştirilmesinde önemli bir rol oynamıştı. Bu krizi anlamak için öncelikle o dönemde Türkiye’nin nasıl yönetildiğine bakmak gerekiyor.
Cumhuriyet’in ilanından önce Türkiye Büyük Millet Meclisi, yalnızca kanun çıkaran bir kurum değildi. Aynı zamanda yürütme yetkisinin de merkezindeydi. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile benimsenen Meclis Hükümeti Sistemi’nde bakanlar, Meclis tarafından ayrı ayrı seçiliyordu. Bugünkü anlamda bir başbakanın kendi kabinesini oluşturduğu sistem henüz uygulanmıyordu. İcra Vekilleri Heyeti adı verilen hükümet, Meclisin seçtiği vekillerden meydana geliyordu. Bu düzen, Milli Mücadele’nin olağanüstü şartlarında oluşturulmuştu. Ancak savaş sona erip barış dönemine geçildiğinde, hükümetin kurulması ve yürütme faaliyetlerinin sürdürülmesi konusunda bazı sorunlar daha belirgin hale gelmeye başladı. 1923 yılının sonbaharında Türkiye artık farklı meselelerle karşı karşıyaydı. Lozan Barış Antlaşması imzalanmış, Ankara başkent ilan edilmiş, devletin kurumlarının yeniden düzenlenmesi gündeme gelmişti. Böylesi bir dönemde hükümetin istikrarlı biçimde çalışması önemliydi. Fakat Meclis içerisindeki siyasi görüş ayrılıkları, yürütmenin oluşturulmasını güçleştiriyordu.
Krizin merkezinde, İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Ali Fethi Bey bulunuyordu. Daha sonra Fethi Okyar adıyla tanınacak olan Ali Fethi Bey, 1923 yılının Ağustos ayından itibaren hükümetin başkanlığını yürütüyordu. Hükümetin görev yaptığı dönemde Mecliste farklı siyasi eğilimler bulunuyordu. Bakanların belirlenmesi ve yürütmenin işleyişi üzerine anlaşmazlıklar yaşanıyordu. Mustafa Kemal Paşa ve yakın çalışma arkadaşları, mevcut sistemin hükümetin kurulmasını zorlaştırdığını düşünüyordu. Bakanların ayrı ayrı seçilmesi, yürütme organının uyumlu biçimde çalışmasını güçleştirebiliyordu. Ekim ayının son günlerine gelindiğinde bu sorunlar siyasi bir bunalıma dönüştü. 27 Ekim 1923’te Ali Fethi Bey başkanlığındaki İcra Vekilleri Heyetinin istifası Meclise bildirildi. Böylece yeni bir hükümetin oluşturulması gerekiyordu. Ancak bu görev, dönemin anayasal düzeni nedeniyle kolay değildi. Çünkü yeni bakanlar, Meclis tarafından ayrı ayrı seçilecekti. Meclis içerisindeki farklı görüşler nedeniyle bütün üyeleri üzerinde uzlaşılmış bir hükümet oluşturmak güçleşiyordu. Hükümetin istifasıyla başlayan süreç, yalnızca hangi milletvekilinin hangi bakanlığa getirileceği tartışması olmaktan çıktı. Devletin yürütme organının nasıl kurulması gerektiği sorusu yeniden gündeme geldi.
Bu noktada Mustafa Kemal Paşa’nın izlediği siyasi yöntem belirleyici oldu. Mustafa Kemal Paşa, hükümet bunalımının mevcut yönetim sistemindeki yapısal sorunları görünür hale getirdiğini değerlendiriyordu. Ona göre yürütmenin daha düzenli çalışabilmesi için hükümetin kurulma yönteminin değiştirilmesi gerekiyordu. Ancak bu değişiklik yalnızca bakanların seçilme usulüyle sınırlı kalmayacaktı. Devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak anayasal düzeyde tanımlanması da gündemdeydi. Cumhuriyet düşüncesi, Ekim 1923’te ilk kez ortaya atılmış değildi. Mustafa Kemal Paşa, daha önce yaptığı açıklamalarda Türkiye’nin yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak adlandırılacağına ilişkin görüşlerini dile getirmişti. Dolayısıyla hükümet krizi, Cumhuriyet fikrini doğuran olay değil, bu fikrin hayata geçirilmesini hızlandıran gelişmelerden biriydi. 28 Ekim 1923 Pazar günü Ankara’da siyasi görüşmeler devam ediyordu. Yeni hükümetin oluşturulması konusunda henüz sonuç alınamamıştı. Aynı akşam Mustafa Kemal Paşa, Çankaya’da bazı yakın çalışma arkadaşlarını yemeğe davet etti. Bu toplantı, Cumhuriyet’in ilanına giden sürecin en çok bilinen anlarından birine sahne oldu. Mustafa Kemal Paşa, yemekte ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı.
Bu açıklama, hükümet bunalımının çözümünün artık yalnızca yeni bakanların seçilmesiyle aranmayacağını gösteriyordu. Devletin yönetim biçimini açıkça tanımlayan ve yürütme organının kurulmasını yeniden düzenleyen bir anayasa değişikliği hazırlanacaktı. Toplantının ardından Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, anayasa değişikliği üzerinde çalıştı. Hazırlanan düzenlemenin temelinde, 1921 Anayasası’nın devletin yönetim biçimine ilişkin hükmünün değiştirilmesi bulunuyordu. Buna göre Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyet olarak tanımlanacak Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturulacak ve hükümetin kurulmasına ilişkin yeni bir yöntem benimsenecekti. Bu değişiklik, Meclis Hükümeti Sistemi’nin yürütme organına ilişkin yapısını önemli ölçüde dönüştürecekti. 29 Ekim 1923 Pazartesi günü, hazırlanan anayasa değişikliği Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemine geldi. Mecliste yapılan görüşmelerin ardından Cumhuriyet’in ilanını sağlayan anayasa değişikliği kabul edildi.
Yeni düzenlemeyle Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilecekti. Cumhurbaşkanı, hükümeti kuracak başvekili belirleyecek başvekilin seçtiği bakanlar Cumhurbaşkanının onayına sunulduktan sonra hükümet Meclisin güvenini isteyecekti. Böylece bakanların Meclis tarafından ayrı ayrı seçildiği önceki sistemin yerine, hükümetin bir bütün olarak oluşturulmasına dayanan yeni bir düzen getirildi. Aynı akşam Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyet’in ilanından önceki hükümet bunalımı böylece anayasal bir değişiklikle aşılmış oldu. Ancak bu gelişmeleri yalnızca teknik bir hükümet kurma sorununun çözümü olarak değerlendirmek eksik kalır. Çünkü Ekim 1923’te yaşanan kriz, Türkiye’nin savaş döneminden barış dönemine geçerken karşı karşıya kaldığı kurumsal sorunların da bir göstergesiydi. Milli Mücadele yıllarında oluşturulan Meclis Hükümeti Sistemi, olağanüstü şartların ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Savaşın sona ermesiyle birlikte devletin günlük yönetimi, kamu hizmetlerinin düzenlenmesi, dış ilişkilerin yürütülmesi ve ekonomik sorunların çözülmesi gibi alanlarda daha farklı bir idari yapılanma ihtiyacı ortaya çıkmıştı.
Bu nedenle hükümet krizi, mevcut sistemin nasıl işlemesi gerektiği konusundaki tartışmaları hızlandırdı. Bununla birlikte Cumhuriyet’in ilanına giden sürecin siyasi açıdan tamamen görüş birliği içerisinde gerçekleştiğini söylemek de doğru değildir. Mecliste ve Milli Mücadele’nin önde gelen isimleri arasında farklı değerlendirmeler bulunuyordu. Bazı siyasetçiler Cumhuriyet’in ilanını desteklerken, bazıları kararın alınış biçimi ve hazırlık sürecine ilişkin eleştiriler dile getirdi. Bu eleştirilerin önemli bir bölümü, Cumhuriyet düşüncesinden ziyade kararın hangi yöntemle ve ne kadar geniş bir siyasi katılımla alındığı üzerinde yoğunlaşıyordu. Dolayısıyla 1923 Ekim’inde yaşananlar, yalnızca bir anayasa değişikliğinin değil yeni devletin siyasi kurumlarının nasıl şekilleneceğine ilişkin tartışmaların da parçasıydı. Peki, hükümet krizi yaşanmasaydı Cumhuriyet yine ilan edilir miydi? Bu soruya kesin bir tarihsel cevap vermek mümkün değildir. Ancak bilinen bir gerçek vardır. Cumhuriyet düşüncesi, hükümet bunalımından önce de Mustafa Kemal Paşa’nın siyasi gündeminde bulunuyordu. Bu nedenle krizi Cumhuriyet’in tek nedeni olarak göstermek doğru olmaz. Daha isabetli olan, hükümet bunalımının Cumhuriyet’in ilanına yönelik anayasal düzenlemeyi hızlandırdığını söylemektir.
Ekim ayının son günlerinde Ankara’da yaşanan siyasi gelişmeler, devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi ve yürütme organının yeniden düzenlenmesiyle sonuçlandı. 27 Ekim’de istifası bildirilen bir hükümet, 28 Ekim’de gerçekleştirilen siyasi görüşmeler ve 29 Ekim’de kabul edilen anayasa değişikliği... Yalnızca birkaç gün içerisinde Türkiye’nin yönetim yapısında önemli bir dönüşüm gerçekleşti. Bu sürecin en dikkat çekici yönü, bir hükümet kurma sorununun devletin anayasal yapısının yeniden düzenlenmesiyle sonuçlanmasıydı. Cumhuriyet’in ilanından hemen önce yaşanan hükümet krizi, Türkiye’nin yönetim biçimini tek başına belirlemedi. Ancak uzun süredir tartışılan Cumhuriyet düşüncesinin anayasal bir karara dönüşmesini hızlandıran önemli gelişmelerden biri oldu. 29 Ekim 1923’ün hemen öncesinde Ankara’da yaşanan bu siyasi bunalım, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecini anlamak için bilinmesi gereken tarihsel olaylardan biridir.
Çünkü bazen tarihin yönünü değiştiren gelişmeler, büyük meydanlarda değil, bir hükümetin nasıl kurulacağı üzerine yapılan siyasi tartışmalarda şekillenir.
