Osmanlı Tarihinde Bir Padişahı Tahta Çıkarmak İçin Düzenlenen Kanlı Girişim

İstanbul Boğazı'nın kıyısında, bugün ihtişamlı mimarisiyle tanınan Çırağan Sarayı, 20 Mayıs 1878 tarihinde Osmanlı tarihinin en sarsıcı siyasi olaylarından birine sahne oldu. Bir grup silahlı adam, tahttan indirilmiş bir padişahı yeniden hükümdar yapmak amacıyla sarayın kapılarına dayandı. Girişimin başında ise ne bir ordu komutanı ne de bir Osmanlı şehzadesi bulunuyordu. Bu tehlikeli harekete öncülük eden kişi, gazeteci yazar ve siyasi düşünceleriyle tanınan Ali Suavi'ydi. O gün yaşanan çatışma, yalnızca başarısız bir saray baskını olarak değil, Osmanlı Devleti'nin en çalkantılı dönemlerinden birinde yaşanan olağanüstü bir iktidar mücadelesi olarak tarihe geçti Olayın arka planını anlayabilmek için Osmanlı İmparatorluğu'nun 1876 yılına dönmek gerekir. Bu dönem, devletin siyasi ve ekonomik bakımdan ağır sorunlarla karşı karşıya bulunduğu, Avrupa devletlerinin Osmanlı üzerindeki baskısının arttığı ve yönetim biçimi hakkında ciddi tartışmaların yaşandığı yıllardı. Sultan Abdülaziz'in 30 Mayıs 1876 tarihinde tahttan indirilmesinin ardından yerine yeğeni V. Murad çıkarılmıştı. Ancak V. Murad'ın hükümdarlığı beklenenden çok daha kısa sürdü. Tahta çıkışından yalnızca 93 gün sonra sağlık durumunun hükümdarlık görevini sürdürmesine engel olduğu gerekçesiyle 31 Ağustos 1876'da tahttan indirildi ve yerine kardeşi II. Abdülhamid geçti.

V. Murad'ın tahttan indirilmesi, Osmanlı yönetimindeki siyasi gerilimleri sona erdirmedi. Aksine, eski padişahın yeniden hükümdar yapılabileceğini düşünen çevreler ile II. Abdülhamid'in yönetimini destekleyenler arasında yeni bir mücadele başladı. V. Murad, ailesiyle birlikte Çırağan Sarayı'nda gözetim altında tutuluyordu. İstanbul Boğazı'na bakan bu görkemli yapı, artık eski bir hükümdarın dış dünyayla ilişkilerinin sınırlandırıldığı bir ikametgaha dönüşmüştü. Bu sırada Osmanlı Devleti, 1877–1878 Osmanlı Rus Savaşı'nın ağır sonuçlarıyla karşı karşıyaydı. Tarihe 93 Harbi olarak geçen savaş, devletin askeri ve siyasi gücünü ciddi biçimde sarsmış, Rus ordularının İstanbul yakınlarına kadar ilerlemesi başkentte büyük endişe yaratmıştı. Savaşın ardından yaşanan diplomatik gelişmeler ekonomik sıkıntılar ve yönetim üzerindeki eleştiriler, siyasi ortamı daha da gerginleştirdi. Böyle bir dönemde V. Murad'ın yeniden tahta çıkarılması düşüncesi, bazı muhalif çevrelerde bir seçenek olarak görülmeye başlandı. Bu düşünceyi eyleme dönüştürmeye çalışan isimlerden biri Ali Suavi oldu. 1839 yılında İstanbul'da doğan Ali Suavi, öğretmenlik, gazetecilik ve yazarlık yapmış, siyasi görüşleri nedeniyle çeşitli dönemlerde sürgün ve yurt dışı hayatı yaşamış dikkat çekici bir Osmanlı aydınıydı. Avrupa'da bulunduğu yıllarda muhalif yayın faaliyetlerine katılmış, devlet yönetimi, eğitim ve toplum meseleleri üzerine yazılar kaleme almıştı. Ancak Ali Suavi'nin siyasi düşünceleri ve ilişkileri zaman içerisinde değişmiş, onu aynı dönemin diğer muhalif isimlerinden ayıran görüşleri de ortaya çıkmıştı.

Ali Suavi'nin V. Murad'ı yeniden tahta çıkarma düşüncesine neden yöneldiği, tarihçiler tarafından farklı açılardan değerlendirilmiştir Bazı yorumlarda II. Abdülhamid yönetimine karşı duyduğu rahatsızlık öne çıkarılırken, başka değerlendirmelerde dönemin savaş koşulları siyasi hesaplaşmaları ve Ali Suavi'nin kişisel beklentileri üzerinde durulmuştur. Bu nedenle baskının arkasında tek ve kesin bir neden bulunduğunu söylemek, olayın karmaşık tarihi koşullarını yeterince açıklamaz. Baskının hazırlanmasında, 93 Harbi'nin ardından Balkanlardan İstanbul'a sığınmak zorunda kalan muhacirlerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Ali Suavi, özellikle Filibe çevresinden gelen göçmenler arasından kendisine destek verecek kişiler toplamıştı. Bu insanlar savaşın ağır sonuçlarını yaşamış yurtlarını terk etmiş ve Osmanlı başkentinde zor koşullar altında hayatlarını sürdürmeye başlamışlardı. Ali Suavi'nin yaklaşık 250 kişilik bir grupla harekete geçtiği aktarılmaktadır. Ancak baskına katılanların sayısı ve farklı noktalarda toplanan kişilerin dağılımı konusunda tarihî anlatımlar arasında değişiklikler bulunmaktadır.  19 Mayıs 1878 tarihinde, yani baskından yalnızca bir gün önce, Ali Suavi'nin Basiret gazetesinde dikkat çekici kısa bir yazısı yayımlandı. Yazıda Osmanlı Devleti'nin dış politikada karşılaştığı güçlüklerden söz ediliyor ve ertesi gün yayımlanacağı belirtilen bir makalenin devlet adamlarıyla halk tarafından okunması tavsiye ediliyordu. Sonradan bu satırlar, yaklaşan girişimin üstü kapalı bir işareti olarak yorumlandı. Bunun gerçekten önceden belirlenmiş bir parola olup olmadığı kesin değildir, ancak olaydan bir gün önce böyle bir yazının yayımlanmış olması tarihçiler açısından dikkat çekici bir ayrıntıdır. 

20 Mayıs 1878 Pazartesi günü, İstanbul Boğazı'nın kıyısındaki Çırağan Sarayı'nda sıradan bir gün yaşanmıyordu. Ali Suavi ve beraberindekiler saraya hem deniz hem de kara tarafından ulaşmaya yönelik bir hareket başlattı. Tarihî anlatımlara göre Ali Suavi, bir grup adamıyla Kuzguncuk tarafından tekneyle hareket ederek sarayın rıhtımına çıktı. Aynı sırada başka bir grup, Ortaköy yönünden sarayın çevresine yaklaşıyordu. Baskıncıların amacı saray muhafızlarını etkisiz hale getirmek, V. Murad'a ulaşmak ve onu yeniden hükümdar ilan edebilecekleri bir konuma taşımaktı. İlk aşamada baskıncılar belirli ölçüde başarı sağladı. Sarayın bazı muhafızları etkisiz hale getirildi ve Ali Suavi beraberindeki kişilerle birlikte içeri girmeyi başardı. Olayın en kritik anı, V. Murad'ın bulunduğu daireye ulaşılmasıydı. Tarihi kaynaklarda, eski padişahın baskından haberdar olduğu ve giyinmiş şekilde beklediği aktarılmaktadır. Ali Suavi ile Nişli Salih adlı kişinin V. Murad'ı kollarından tutarak aşağıya indirmeye çalıştıkları anlatılır. Ancak bu sırada saray çevresindeki güvenlik güçleri harekete geçmişti. Baskının haberini alan Beşiktaş muhafızı Hasan Ağa daha sonra Yedisekiz Hasan Paşa adıyla tanınacak olan askeri görevli, emrindeki kuvvetlerle Çırağan Sarayı'na yöneldi. Sarayda yaşanan silahlı hareketlilik kısa sürede çevrede paniğe neden oldu. Osmanlı Rus Savaşı'nın hemen ardından yaşanan bu olay sırasında İstanbul halkının bir bölümü, silah seslerini yeni bir askeri çatışmanın başladığı şeklinde yorumladı. Dönemin tarihçilerinden Abdürrahman Şeref Bey'in aktardığı anlatımda, silah seslerinin uzak noktalardan duyulduğu ve halk arasında Rusların İstanbul'a saldırdığı söylentilerinin yayıldığı belirtilmektedir. 

Sarayın içinde ise olaylar hızla gelişiyordu. Hasan Ağa ve beraberindeki güvenlik görevlileri, baskıncıların V. Murad'ı saraydan çıkarmasına engel olmak için müdahalede bulundu. Tarihi kaynaklarda anlatılan en çarpıcı ayrıntılardan biri, Ali Suavi'nin öldürülme biçimidir. Hasan Ağa'nın, Ali Suavi'nin başına kalın bir sopayla vurarak onu öldürdüğü aktarılmaktadır. Böylece bir Osmanlı padişahını yeniden tahta çıkarmak amacıyla başlatılan girişimin lideri, sarayın içerisinde hayatını kaybetti.  Ali Suavi'nin öldürülmesinin ardından baskıncılarla güvenlik kuvvetleri arasındaki çatışma devam etti. Girişime katılanlardan bazıları öldürüldü, bazıları yaralandı, hayatta kalanların bir bölümü ise yakalandı. Ölü ve yaralı sayılarına ilişkin tarihi kaynaklarda farklı bilgiler bulunmakla birlikte, olayın kanlı biçimde bastırıldığı konusunda kaynaklar örtüşmektedir. Baskının başarısızlığa uğramasıyla V. Murad'ın yeniden tahta çıkarılması planı da sona erdi.

Fakat Çırağan Vakası'nın ardında bıraktığı sorular, çatışmanın sona ermesiyle ortadan kalkmadı. Ali Suavi'nin böyle tehlikeli bir girişimi yalnızca kendi siyasi düşünceleri doğrultusunda mı planladığı, yoksa başka çevrelerden destek mi aldığı tartışılmaya devam etti Özellikle yabancı devletlerin veya İstanbul'daki farklı siyasi grupların olayla bağlantılı olabileceğine ilişkin iddialar ortaya atıldı. Ancak bu iddiaların tamamını doğrulayan kesin kanıtlar bulunmamaktadır. Bu belirsizliği artıran önemli bir gelişme, Ali Suavi'nin ölümünün ardından yaşandı. Tarihi kaynaklara göre evindeki belgelerin önemli bir bölümü eşi tarafından imha edildi. Böylece girişimin hazırlık aşamasını, muhtemel bağlantılarını ve Ali Suavi'nin gerçek beklentilerini aydınlatabilecek bazı bilgiler kayboldu. Çırağan Vakası'nın bütün yönleriyle açıklanamamasının nedenlerinden biri de bu belge kaybıdır.  Olayın ardından II. Abdülhamid yönetimi, V. Murad'ı yeniden tahta çıkarma girişimlerine karşı güvenlik tedbirlerini artırdı. Çünkü Ali Suavi'nin baskını, eski padişahı kurtarmak amacıyla yapılan ilk girişim değildi. Daha önce de V. Murad'ın Çırağan Sarayı'ndan çıkarılmasını hedefleyen gizli örgütlenmeler tespit edilmişti 1878 yılının ilerleyen aylarında ortaya çıkarılan Cleanti Scalieri ve Aziz Bey çevresindeki örgütlenme de aynı siyasi hedefle ilişkilendirildi. Yapılan soruşturmalar ve askerî mahkeme yargılamaları sonucunda çeşitli cezalar verildi. 

V. Murad ise bütün bu girişimlere rağmen bir daha Osmanlı tahtına dönemedi. 1876 yılında yalnızca 93 gün hükümdarlık yapmış olan eski padişah, hayatının geri kalanını büyük ölçüde Çırağan Sarayı'nda gözetim altında geçirdi. 29 Ağustos 1904 tarihinde hayatını kaybettiğinde tahttan indirilmesinin üzerinden yaklaşık 28 yıl geçmişti. Sanata, müziğe ve resme ilgi duyan bu hükümdarın hayatı Osmanlı hanedanının en sıra dışı ve hüzünlü hikayelerinden biri olarak tarihteki yerini aldı.  Ali Suavi'nin tarihi kişiliği de en az Çırağan Baskını kadar tartışmalı kaldı. Bir dönem II. Abdülhamid'in güvenini kazanmış, Galatasaray Sultanisi'nin müdürlüğünü üstlenmiş, fakat daha sonra görevinden uzaklaştırılmış bir aydının kısa süre içerisinde padişaha karşı silahlı bir girişimin liderine dönüşmesi, onun siyasi hayatındaki çelişkileri gözler önüne sermektedir. Ölümünden sonra bazı çevreler Ali Suavi'yi cesur bir muhalif olarak değerlendirirken, bazıları onu devletin son derece hassas bir döneminde tehlikeli bir maceraya girişmiş siyasi bir aktör olarak gördü Tarihi değerlendirmelerin farklılaşmasının nedeni, onun düşünceleri kadar girişimin gerçekleştiği dönemin karmaşık koşullarıdır.

Bugün İstanbul Boğazı'nın kıyısında yükselen Çırağan Sarayı'na bakıldığında, bu görkemli yapının duvarları arasında bir zamanlar silah seslerinin yükseldiğini, muhafızlarla baskıncıların çatıştığını ve Osmanlı tahtının kaderini değiştirmek isteyen insanların hayatlarını kaybettiğini düşünmek kolay değildir. Oysa 20 Mayıs 1878 günü yaşananlar, sarayın yalnızca hanedan üyelerinin yaşadığı ihtişamlı bir mekan olmadığını, aynı zamanda devletin geleceğinin tartışıldığı ve siyasi mücadelelerin doğrudan çatışmaya dönüştüğü bir yer olduğunu göstermektedir. Çırağan Sarayı Baskını'nı Osmanlı tarihinin diğer siyasi olaylarından ayıran en önemli özelliklerden biri girişimin askeri bir komutan tarafından değil, kalemiyle tanınan bir gazeteci tarafından yönetilmiş olmasıdır. Ali Suavi, düşüncelerini yıllarca yazılarıyla ifade ettikten sonra hayatının son gününde siyasi hedefini silahlı bir hareketle gerçekleştirmeye çalışmış, ancak bu girişim hem kendisinin hem de beraberindekilerin bir bölümünün ölümüyle sonuçlanmıştır.

Belki de Çırağan Vakası'nın en dikkat çekici yönü, bütün bu olayların birkaç saat içerisinde yaşanmış olmasına rağmen, arkasındaki siyasi ilişkilerin ve gerçek niyetlerin yaklaşık bir buçuk asır sonra bile bütün ayrıntılarıyla açıklanamamış olmasıdır. Bir gazetecinin neden böyle büyük bir risk aldığı, kimlerden ne ölçüde destek gördüğü ve girişim başarılı olsaydı Osmanlı siyasetinin nasıl şekilleneceği, tarihçilerin üzerinde düşündüğü sorular arasında kalmıştır. Sonuncusu ise tarihi bir gerçek değil, cevabı bilinemeyecek bir karşıt tarih sorusudur. Çırağan Sarayı bugün Boğaz'ın en görkemli yapılarından biri olarak ayakta duruyor. Fakat 20 Mayıs 1878 tarihinde o duvarların arasında yaşananlar, iktidar mücadelesinin yalnızca devletin yönetimini değil, insanların hayatını ve tarihin akışını da nasıl etkileyebildiğinin unutulmaz bir örneğidir. Bazen tarihin en büyük sırları, yer altında saklanan hazinelerde değil, herkesin gözü önünde yaşanmış fakat bütün gerçekleri hiçbir zaman öğrenilememiş olayların içinde gizlidir.