17. yüzyılın ortalarında, Osmanlı tarihinin en büyük seyyahlarından Evliya Çelebi Kafkasya'da seyahat ederken öylesine sıra dışı bir olay kaydetti ki, aradan yaklaşık dört yüz yıl geçmesine rağmen Seyahatname'nin en esrarengiz bölümlerinden biri olmayı sürdürüyor Anlatılan şey sıradan bir halk efsanesi, mezarlıkta görüldüğü söylenen bir hortlak veya köylülerin korktuğu tek bir cadı değildi. Evliya Çelebi'nin yazdıklarına göre Çerkes ve Abaza topluluklarının obur ve cadı olarak adlandırılan doğaüstü varlıkları gecenin karanlığında gökyüzüne yükselmiş ve saatler süren inanılmaz bir savaşa girişmişti. Olayın Evliya Çelebi tarafından verilen tarihi Hicri 1076 yılının Şevval ayının yirminci gecesidir. Bu tarih Miladi takvimde 1666 yılının Nisan ayına karşılık gelir. Evliya o sırada Hatukay Çerkeslerinin yaşadığı Pedsi köyündedir. Hatukaylar Çerkes topluluklarından biriydi ve Evliya Çelebi bölgenin insanlarını, geleneklerini ve inanışlarını Seyahatname'sinde ayrıntılı biçimde anlatıyordu. Fakat o gece kaydettiği olay, bütün bu gözlemlerin arasında bambaşka bir yere sahip olacaktı.
Evliya'nın anlatımına göre gece aniden değişmeye başladı. Gökyüzü kapkaranlıkken şiddetli gök gürültüleri duyuldu, yıldırımlar çaktı ve ortalık olağanüstü biçimde aydınlandı. Gökyüzünde oluşan ışığı tarif ederken gecenin neredeyse gündüze döndüğünü, ışığın kadınların nakış işlemesine yetecek kadar güçlü olduğunu anlatıyordu. Ne olduğunu anlayamayan Evliya Çelebi çevresindeki Çerkeslere bu garip olayın nedenini sordu. Aldığı cevap yaşananları daha da esrarengiz hale getirdi. Köylülerin anlattığına göre yılda bir kez Kara Koncolos gecesi olarak adlandırdıkları zamanda Çerkes oburlarıyla Abaza oburları gökyüzüne çıkar ve birbirleriyle büyük bir savaşa girişirdi Evliya'nın kullandığı terminoloji bugünkü cadı kavramıyla tamamen aynı değildi. Seyahatname'deki obur sözcüğü büyücü, hortlak, cadı ve daha sonraki vampir anlatılarını hatırlatan doğaüstü özelliklerin birbirine karıştığı bir halk inanışını ifade ediyordu. Evliya bunun üzerine yanında bulunan yaklaşık yetmiş-seksen kişiyle dışarı çıkarak gökyüzünde olup biteni izlediğini söyler. Seyahatname'nin belki de en karanlık sahnelerinden biri burada başlar.
Evliya'nın anlatımına göre bir taraftan Abaza cadıları geliyordu. Fakat bunlar günümüzde popüler kültürün oluşturduğu süpürgeye binmiş cadı görüntüsünden çok daha tuhaf varlıklardı. Köklerinden sökülmüş büyük ağaçların, küplerin, teknelerin, hasırların, araba tekerleklerinin ve çeşitli eşyaların üzerine binmiş halde havada ilerliyorlardı. Karşı taraftan ise Çerkes oburları ortaya çıkıyordu. Onların görüntüsü çok daha ürkütücü biçimde tasvir edilir. Saçları dağılmış, iri dişleri dışarı çıkmış bu varlıkların ağızlarından ve burunlarından ateşler çıktığı anlatılır. Bazıları at ve sığır leşlerinin, bazıları deve ölülerinin veya çeşitli büyük nesnelerin üzerine binerek gökyüzünde ilerliyordu. Ellerinde ise ipler, yılanlar ve hayvan başları taşıdıkları aktarılır. Ardından iki taraf gökyüzünde birbirine girer. Evliya Çelebi'nin anlatımına göre savaş birkaç dakikalık bir karşılaşma değildir. Yaklaşık altı saat devam eder. Gökyüzü boyunca korkunç sesler duyulur ateşler ve ışıklar görülür ve havada yalnızca savaşan varlıklar değil, onların taşıdığı nesneler de savrulmaya başlar. Keçeler, sırıklar küpler, tekneler, kapılar ve araba tekerlekleri havadan aşağı düşer. Evliya'nın anlatısı ilerledikçe görüntü daha da karanlık hale gelir hayvan parçalarının ve çeşitli uzuvların da gökyüzünden düştüğünü söyler.
Fakat anlatının en şaşırtıcı bölümü savaşın sonlarına doğru gerçekleşir. Yedi Çerkes oburu ile yedi Abaza cadısının birbirlerine sarılarak yere düştüğü aktarılır. Burada anlatı artık yalnızca cadı folklorundan çıkarak vampir anlatılarını hatırlatan çok ilginç bir ayrıntıya ulaşır Evliya Çelebi'nin aktardığına göre çatışma sırasında boyundan kan içme meydana gelir. Seyahatname'deki bu ayrıntı özellikle önemlidir Çünkü araştırmacılar Evliya Çelebi'nin bu bölümünü incelerken anlatının yalnızca cadı folkloruyla değil, Türk ve çevre halk kültürlerindeki obur ve vampir benzeri varlık inanışlarıyla da bağlantılı olduğunu belirtmektedir. Bu nedenle söz konusu bölüm bazı akademik çalışmalarda Türk yazılı kültüründeki en erken vampir anlatılarından biri olarak değerlendirilmiştir. Üstelik hikaye burada da bitmez. Evliya'nın anlatımında öldürülen doğaüstü varlıkların cesetlerinin ateşe atılarak yakılması gibi bir ayrıntı daha bulunur. Kan içme, mezardan dönen veya ölümle ilişkilendirilen varlıklar ve bedenin yakılarak ortadan kaldırılması gibi unsurlar daha sonraki Avrupa vampir folklorunda da karşımıza çıkacak motiflerle dikkat çekici benzerlikler taşır. Ancak bundan doğrudan Avrupa vampir efsaneleri Evliya Çelebi'den çıktı sonucu çıkarmak doğru değildir. Benzer doğaüstü varlık inanışları Balkanlar, Kafkasya, Anadolu ve Avrasya'nın farklı kültürlerinde uzun süre yan yana yaşamıştır.
Saatler süren bu olağanüstü gecenin sonunu ise çok tanıdık bir ses getirir. Horozların ötüşü. Gün doğmaya başladığında gökyüzündeki varlıkların dağıldığı anlatılır. Karanlıkla birlikte başlayan savaş, sabahın gelişiyle sona ermiştir. Gecenin doğaüstü varlıklarının gün ışığıyla ortadan kaybolması motifi de dünyanın birçok halk anlatısında görülen eski bir folklor unsurudur. Fakat Evliya Çelebi'nin hikâyesini özellikle ilginç yapan şey, olayı kendisine anlatılmış uzak bir efsane şeklinde sunmamasıdır. Evliya bizzat gördüğünü iddia eder. Hatta olağanüstü hikâyelere karşı normalde kuşkucu olduğunu söyleyerek, bu olayı kendisiyle birlikte çok sayıda kişinin gördüğünü özellikle vurgular. Bölgedeki insanların da uzun yıllardır bu kadar şiddetli bir Kara Koncolos gecesi görmediklerini söylediklerini aktarır. İşte tarih ile folklorun birbirine karıştığı nokta tam olarak burasıdır. Bugün elimizde Çerkes ve Abaza cadılarının 1666 yılında gerçekten gökyüzünde savaştığını doğrulayabilecek tarihsel veya bilimsel bir kanıt bulunmuyor. Seyahatname zaten yalnızca modern anlamda bir tarih veya coğrafya kitabı değildir. Evliya Çelebi gördüğü yerleri anlatırken halktan dinlediği efsaneleri söylentileri, olağanüstü olayları, mizahı ve kendi gözlemlerini aynı büyük anlatının içerisine yerleştirir.
Bu nedenle Cadılar Savaşının değeri, olayın fiziksel olarak gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğinden başka bir yerde aranmalıdır Anlatı bize 17 yüzyıl insanlarının karanlığı, ölümü, bilinmeyeni ve doğaüstünü nasıl anlamlandırdıklarına dair olağanüstü bir pencere açmaktadır. Obur kelimesi de bunun en önemli ipuçlarından biridir. Türk ve çevre halk kültürlerinde ubır, obur, upır ve benzeri adlarla karşılaşılan varlıklar farklı dönemlerde cadı, hortlak veya kan emen yaratık özellikleri kazanmıştır. Bu kavramların anlamları bölgeden bölgeye değiştiği için Evliya'nın oburunu doğrudan günümüz sinemasındaki vampire çevirmek doğru değildir. Fakat Seyahatname'deki kan içme ve yakılma motifleri nedeniyle vampir folkloruyla karşılaştırılması oldukça dikkat çekicidir. Hikayenin bir başka ilginç tarafı ise savaşın taraflarının Çerkes ve Abaza olarak ayrılmasıdır. Gerçek dünyadaki toplumsal kimliklerin doğaüstü dünyaya taşınması, halk anlatılarında sık karşılaşılan bir durumdur. İnsanların yaşadığı dünyanın rekabetleri, korkuları ve sınırları bazen mitolojik dünyanın varlıklarına da yüklenir. Böyle bakıldığında gökyüzündeki savaş yalnızca canavarların savaşı değil, dönemin Kafkas halk kültürünün doğaüstü dünyaya yansıtılmış bir görüntüsü olarak da okunabilir.
Ancak anlatının Çerkes veya Abaza halklarını gerçekten cadılıkla uğraşan topluluklar olarak göstermediğinin altını çizmek gerekir Bunlar Evliya Çelebi'nin kaydettiği 17. yüzyıl folklorik anlatısındaki doğaüstü figürlerdir ve günümüz Çerkes veya Abaza toplumları hakkında herhangi bir gerçeklik ifade etmez. Bugün elimizde kalan şey ise son derece sıra dışı bir tarihi metindir. 1666 yılının karanlık bir gecesi... Kafkasya'daki küçük bir köy... Bir anda gündüz kadar aydınlanan gökyüzü... Köklerinden sökülmüş ağaçların, küplerin ve hayvan leşlerinin üzerinde uçtuğu anlatılan varlıklar... Saatler süren bir gökyüzü savaşı... Kan içen oburlar... Ateşe atılan bedenler... Ve bütün bunları yaklaşık dört yüz yıl önce kitabına kaydeden Osmanlı'nın en büyük seyyahlarından biri. Belki de hikayenin asıl gizemi cadıların gerçekten uçup uçmadığı değildir. Asıl dikkat çekici olan 17. yüzyılın dünyasında insanların karanlık çöktüğünde gökyüzünde nelerin yaşanabileceğine inandıklarıdır. Çünkü Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si bazen bize yalnızca insanların nerelere seyahat ettiğini anlatmaz. İnsanların hayal dünyasının ne kadar uzağa seyahat edebildiğini de gösterir.
