Bir sabah eşinizin, annenizin ya da yıllardır tanıdığınız başka birinin yüzüne baktığınızı düşünün. Onu tanıyorsunuz yüzü, sesi ve hareketleri tamamen aynı. Fakat zihniniz size son derece güçlü bir şekilde karşınızdaki kişinin aslında sevdiğiniz insan olmadığını söylüyor. Size göre gerçek kişi ortadan kaybolmuş ve onun yerine ona tıpatıp benzeyen bir kopya geçmiş. Dışarıdan bakıldığında inanılması güç görünen bu durum, psikiyatri ve nörolojide Capgras sendromu ya da daha doğru ifadeyle Capgras sanrısı olarak bilinen gerçek bir klinik olgudur.
Capgras olgusu ilk kez 1923 yılında Fransız psikiyatrist Joseph Capgras ve meslektaşı Jean Reboul-Lachaux tarafından ayrıntılı biçimde tanımlandı. Bildirdikleri kadın hasta, yalnızca yakınlarının değil, çeşitli insanların ve hatta kendisinin bile çiftlerinin bulunduğuna inanıyordu. Araştırmacılar bu sıra dışı tabloyu Fransızca l’illusion des sosies, yani kabaca benzerler/ikizler yanılsaması olarak adlandırdı. Günümüzde Capgras, sanrısal yanlış tanıma sendromları adı verilen grubun en bilinen örneklerinden biri kabul ediliyor.
Fakat Capgras’ı ilginç kılan yalnızca kişinin yakınını sahtekar sanması değil. Bazı vakalarda kişi karşısındaki yüzün kime ait olması gerektiğini anlayabilir. Sorun, bu tanımanın beklenen duygusal tanıdıklık hissiyle örtüşmemesi olabilir. Bu nedenle nöropsikolojide uzun süredir tartışılan açıklamalardan biri, yüzleri bilinçli olarak tanımamızı sağlayan süreçlerle tanıdık bir yüz karşısında oluşan duygusal tepkinin birbirinden kısmen ayrılabileceği düşüncesidir. Ellis ve Young gibi araştırmacıların çalışmaları, yüz işleme sistemleri ile sanrısal yanlış tanıma arasındaki ilişkinin anlaşılmasında önemli rol oynadı.
Beyin, bu yüz eşime ait bilgisini üretiyor olabilir, fakat aynı anda normalde eşinizin yüzünü gördüğünüzde ortaya çıkan güçlü tanıdıklık hissi beklenen biçimde oluşmayabilir. Ortaya tuhaf bir çelişki çıkar. Tam olarak ona benziyor ama içimde onun olduğuna dair o tanıdık his yok. Capgras sanrısını açıklamaya çalışan modellerden bazıları, beynin bu uyuşmazlığa yanlış fakat kişi açısından anlamlı bir açıklama geliştirebileceğini öne sürer. Çünkü bu kişi aslında o değil, ona benzeyen başka biri. Ancak bunun Capgras’ın bütün vakalarını açıklayan kesin ve tek mekanizma olmadığını özellikle belirtmek gerekir.
Bu nedenle Capgras yalnızca garip bir psikolojik inanış olarak değerlendirilmez. Şizofreni ve şizoaffektif bozukluk gibi psikiyatrik tablolarla birlikte görülebildiği gibi Alzheimer hastalığı, Lewy cisimcikli demans, epilepsi, inme ve çeşitli nörolojik durumlarla da ilişkilendirilmiştir. Beynin özellikle sağ hemisferi, frontal bölgeleri, temporal bölgeleri ve duygusal bilgi işlemeyle ilişkili ağlar üzerinde durulmaktadır. Dolayısıyla Capgras belirtileri ortaya çıktığında yalnızca psikiyatrik değil, olası nörolojik ve tıbbi nedenlerin de değerlendirilmesi önem taşır.
Üstelik demans hastalarında yapılan çalışmalar bunun yalnızca teorik bir bağlantı olmadığını gösteriyor. 1999'da yayımlanan ve Alzheimer hastalığı bulunan 151 kişiyi inceleyen bir araştırmada, örneklemin yaklaşık %10'unda Capgras belirtileri saptandı. Başka bir çalışmada ise çeşitli nörodejeneratif hastalıklarda görülen yanlış tanıma sendromları incelendi ve bu belirtilerin Alzheimer hastalığı ile Lewy cisimcikli demansta görülebildiği gösterildi. Ancak bu oranların bütün Capgras hastalarına veya genel nüfusa uygulanamayacağını unutmamak gerekiyor, çalışmalar belirli hasta gruplarını inceliyor.
Bir insanı tanımak, yalnızca yüzünü hafızamızdaki görüntüyle eşleştirmekten ibaret olmayabilir. Beyin aynı anda yüz, hafıza, duygu ve tanıdıklık gibi farklı bilgileri bir araya getirerek karşımızdaki kişinin gerçekten o kişi olduğu hissini oluşturuyor olabilir. Bu sistemin parçaları birbirinden ayrıldığında, yıllardır tanıdığınız bir yüz bir anda tamamen yabancı gelebilir.
