28 Ekim 1923 Pazar akşamı, Ankara’nın Çankaya semtindeki mütevazı bir bağ evinde birkaç devlet adamı yemek sofrasının etrafında toplanmıştı. Masada konuşulan konu sıradan değildi. Türkiye’nin yönetim biçimi, ertesi gün yapılacak siyasi görüşmeler ve devletin geleceği tartışılıyordu. Mustafa Kemal Paşa, yemek sırasında kısa bir cümle söyledi: “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz.” Bu söz, Türk siyasi tarihinin en çok hatırlanan açıklamalarından biri olacaktı.
Bugün bu cümleyi tarih kitaplarında, belgesellerde ve Cumhuriyet Bayramı konuşmalarında sık sık duyuyoruz. Ancak sözün hangi koşullarda söylendiği, o akşam sofrada kimlerin bulunduğu ve yemekten sonra neler yaşandığı, en az cümlenin kendisi kadar dikkat çekici. Çünkü 28 Ekim gecesi Çankaya’da gerçekleşen toplantı, yalnızca bir kararın duyurulduğu yemek değildi. Ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulacak anayasa değişikliğinin hazırlanmasına uzanan bir siyasi çalışma sürecinin önemli aşamasıydı. O akşam yaşananları anlamak için 1923 yılının Ekim ayının son günlerindeki Ankara’ya bakmak gerekiyor. Cumhuriyet henüz ilan edilmemişti. Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanıydı. Devletin yönetim biçimi anayasal olarak Cumhuriyet adıyla tanımlanmamıştı. Üstelik Ankara’da yeni bir hükümetin kurulması konusunda ciddi güçlükler yaşanıyordu. Ali Fethi Bey başkanlığındaki İcra Vekilleri Heyetinin istifası 27 Ekim’de Meclise bildirilmişti. Mevcut sistemde bakanlar Meclis tarafından ayrı ayrı seçildiğinden, üzerinde uzlaşılmış yeni bir hükümet oluşturulamıyordu.
28 Ekim günü de bu soruna çözüm bulmak amacıyla görüşmeler yapıldı. Ancak akşam saatlerine gelindiğinde hükümet bunalımı henüz aşılmamıştı. Mustafa Kemal Paşa, Meclisteki çalışmalarının ardından Çankaya’ya gitmeye hazırlanıyordu. O sırada Meclis binasında kendisini bekleyen iki askeri isimle karşılaştı. Kemalettin Sami Paşa ve Halit Paşa. Mustafa Kemal Paşa, daha sonra Nutuk’ta anlattığına göre, bu iki ismin Ankara’ya geldiklerini gazetelerden öğrenmişti. Kendisiyle görüşmek için beklediklerini anlayınca onları akşam yemeğine davet etti. Davet, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa aracılığıyla iletildi. Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa, Kazım Paşa ve Fethi Bey’in de kendisiyle birlikte Çankaya’ya gelmesini istedi. Çankaya’ya ulaştığında ise kendisini görmek üzere gelmiş iki milletvekiliyle daha karşılaştı. Bunlar Rize Milletvekili Fuat Bey ve Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey’di. Onları da akşam yemeğinde kalmaya davet etti.
Böylece o tarihi sofrada Mustafa Kemal Paşa’nın yanı sıra İsmet Paşa, Kazım Özalp Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bulca ve Ruşen Eşref Ünaydın bulunuyordu. Bu isimlerin bir bölümü Milli Mücadele yıllarında önemli askeri görevler üstlenmiş, bir bölümü ise yeni devletin siyasi çalışmalarında yer almıştı. Çankaya’daki yapı, bugünün büyük Cumhurbaşkanlığı yerleşkeleriyle karşılaştırılamayacak kadar mütevazıydı. Mustafa Kemal Paşa’nın ikamet ettiği bağ evi, Ankara’nın merkezinden uzakta, bağların bulunduğu bir bölgede yer alıyordu. Bu ev aynı zamanda Mustafa Kemal Paşa’nın yakın çalışma arkadaşlarıyla görüştüğü ve siyasi meseleleri değerlendirdiği yerlerden biriydi. 28 Ekim akşamındaki yemek de burada gerçekleşti. O sofranın ayrıntılı menüsü, konuşmaların tamamı veya her konuğun hangi sırayla söz aldığı konusunda kesin bilgiler bulunmuyor. Tarihsel anlatımın temel kaynaklarından biri Mustafa Kemal Paşa’nın yıllar sonra Nutuk’ta aktardığı hatıralarıdır. Ancak sofrada söylenen bir cümle, dönemin kaynaklarında açık biçimde yer alıyor.
Mustafa Kemal Paşa, yemek sırasında arkadaşlarına ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini bildirdi. “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz.” Bu sözün önemi, Cumhuriyet düşüncesinin ilk kez o akşam ortaya atılmış olmasından kaynaklanmıyordu. Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyet fikrini daha önce de gündeme getirmişti. 1923 yılı boyunca yaptığı açıklamalarda devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak tanımlanacağına ilişkin düşüncelerini dile getirmişti. Fakat 28 Ekim akşamındaki açıklama farklıydı. Bu kez genel bir siyasi düşünceden değil, ertesi gün gerçekleştirilmesi planlanan somut bir anayasa değişikliğinden söz ediliyordu. Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyet’in ilan edilmesine yönelik kararını sofrada bulunan çalışma arkadaşlarına açıklamıştı. Nutuk’ta aktardığına göre, orada bulunanlar bu düşünceye hemen katıldı. Bunun üzerine yemek, siyasi bir çalışma toplantısına dönüştü. Artık konuşulması gereken mesele, yalnızca Cumhuriyet’in ilan edilip edilmeyeceği değildi. Bu kararın hangi yöntemle Meclisin önüne getirileceği, anayasanın hangi maddelerinin değiştirileceği ve ertesi gün nasıl hareket edileceği belirlenmeliydi. Mustafa Kemal Paşa, toplantıya katılan arkadaşlarıyla izlenecek yol üzerinde görüştü ve bazı görevler verdi.
Burada tarihsel açıdan önemli bir ayrıntı bulunuyor. Çankaya’daki yemek, Cumhuriyet’in hukuken ilan edildiği toplantı değildi. O akşam alınan siyasi kararın anayasal geçerlilik kazanabilmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmesi gerekiyordu. Dolayısıyla sofrada söylenen cümle, Cumhuriyet’in resmi ilanı değil, ertesi gün gerçekleştirilmesi hedeflenen siyasi girişimin açıklanmasıydı. Gecenin ilerleyen saatlerinde konuklar Çankaya’dan ayrılmaya başladı. Ancak İsmet Paşa ayrılmadı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, Cumhuriyet’in ilanını sağlayacak anayasa değişikliği üzerinde çalışmak üzere bir arada kaldılar. Bu çalışma, 28 Ekim gecesinin en önemli gelişmelerinden biriydi. Çünkü ertesi gün Meclise sunulacak düzenlemenin hukuki temeli hazırlanıyordu. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, egemenliğin millete ait olduğunu kabul ediyordu. Ancak devletin yönetim biçimini açıkça Cumhuriyet olarak adlandırmıyordu.
Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, anayasanın bazı maddelerinde değişiklik yapılmasını öngören bir metin hazırladı. Hazırlanan düzenlemenin en dikkat çekici hükmü, anayasanın birinci maddesine eklenecek cümleydi: “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyettir.” Bu ifade, devletin yönetim biçimini anayasal olarak açıkça belirleyecekti. Ancak çalışma yalnızca bu cümleden ibaret değildi. Cumhurbaşkanının nasıl seçileceği yürütme organının nasıl oluşturulacağı ve hükümetin kurulmasında hangi yöntemin uygulanacağı da düzenleniyordu. Böylece Cumhuriyet’in ilanı yalnızca devletin yönetim biçiminin adlandırılması değil, yürütme sisteminin yeniden yapılandırılması anlamına da gelecekti. Gecenin hangi saatine kadar çalışıldığına ve görüşmelerin bütün ayrıntılarına ilişkin kaynaklarda sınırlı bilgi bulunuyor. Ancak Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa’nın anayasa değişikliğinin esaslarını o gece hazırladığı tarihsel kaynaklarla doğrulanıyor. 28 Ekim gecesinin bir başka önemli yönü de kararın sınırlı sayıdaki siyasi ve askeri isimle paylaşılmış olmasıydı.
Mustafa Kemal Paşa, Nutuk’ta Cumhuriyet’in ilanına karar vermek için Ankara’da bulunan bütün çalışma arkadaşlarını toplantıya çağırmadığını açıkça anlatır. Bunun gerekçesi olarak, onların da Cumhuriyet düşüncesini benimsediklerine inandığını belirtir. Ancak sonraki dönemde bazı Milli Mücadele arkadaşları, Cumhuriyet’in ilanına giden süreçte kendilerine danışılmamasını eleştirdi. Bu nedenle Çankaya’daki akşam yemeği, tarihsel açıdan yalnızca bir uzlaşma toplantısı olarak değerlendirilmemelidir. Toplantıdaki isimler Mustafa Kemal Paşa’nın düşüncesini desteklemişti. Fakat Cumhuriyet’in ilanının hazırlık yöntemi, daha sonra siyasi tartışmalara da konu olacaktı. Bu durum, 28 Ekim gecesinin siyasi önemini daha iyi anlamamızı sağlıyor. Çünkü o akşam yapılan görüşmeler, yeni devletin yönetim biçimine ilişkin kararın nasıl ve kimlerin katılımıyla şekillendirildiği sorusunu da gündeme getiriyor. 29 Ekim 1923 Pazartesi sabahı geldiğinde, Çankaya’da hazırlanan anayasal düzenleme henüz Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmemişti.
Önce Halk Fırkası Meclis Grubunda hükümetin oluşturulmasına ilişkin görüşmeler yapıldı. Mevcut bunalımın çözülememesi üzerine Mustafa Kemal Paşa’nın görüşüne başvurulması gündeme geldi. Mustafa Kemal Paşa, anayasanın bazı maddelerinin açıklığa kavuşturulması ve değiştirilmesi gerektiğini belirterek hazırlanan çözümü ortaya koydu. Daha sonra anayasa değişikliği Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşüldü. 29 Ekim akşamı yapılan oylamayla Cumhuriyet’in ilanını sağlayan anayasa değişikliği kabul edildi. Ardından Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Böylece bir önceki akşam Çankaya’da açıklanan siyasi karar, ertesi gün Meclisin kabul ettiği anayasal düzenlemeyle resmiyet kazandı. Ancak Çankaya’daki akşam yemeğini önemli kılan yalnızca ertesi gün yaşanan gelişmeler değildi. O toplantı uzun süredir gündemde bulunan Cumhuriyet düşüncesinin somut bir siyasi takvime bağlandığı anlardan biri olarak tarihe geçti.
Bir başka ifadeyle, 28 Ekim akşamında Cumhuriyet fikri ilk kez doğmadı. Fakat ertesi gün ilan edilmesine yönelik karar, Mustafa Kemal Paşa tarafından yakın çalışma arkadaşlarına açıkça bildirildi. Bu nedenle o gece söylenen cümle, tarihsel hafızada özel bir yer edindi. Bir akşam yemeğinde kurulan kısa bir cümlenin bu kadar hatırlanmasının nedeni, yalnızca sözün etkileyici olması değildir. O sözün ardından harekete geçilmiş, anayasa değişikliği hazırlanmış ve ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi tarihi kararını vermişti. 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’da Cumhuriyet ilan edilmedi. Cumhuriyet’in ertesi gün ilan edilmesine yönelik siyasi karar açıklandı ve bu kararın hukuki hazırlığı yapıldı. Bu ayrım olayın gerçek tarihsel önemini ortaya koyuyor. Çankaya’daki sofranın çevresinde bulunanlar, yalnızca yeni bir hükümetin nasıl kurulacağını tartışmıyordu. Devletin yönetim biçiminin açıkça tanımlanacağı bir anayasal değişikliğin hazırlığına katılıyordu. Bugün o geceyi anlatırken sıkça kullanılan tek bir cümle var: “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz.”
Fakat bu sözün arkasında yıllardır süren bir Millî Mücadele, Ankara’da oluşan yeni siyasi otorite, milli egemenlik anlayışı, Cumhuriyet fikrine ilişkin hazırlıklar ve Ekim 1923’ün son günlerinde yaşanan hükümet bunalımı bulunuyordu. Çankaya’daki akşam yemeği, bütün bu gelişmelerin kesiştiği tarihsel bir ana dönüştü. Bir cümle tarihe geçti. Çünkü ertesi gün o cümlenin işaret ettiği karar, Türkiye Büyük Millet Meclisinin iradesiyle anayasal bir gerçeğe dönüştü.
