İstanbul'un Marmara Denizi'ndeki sakin adalarından Büyükada, bugün tarihi köşkleri, çam ağaçlarıyla çevrili yolları ve huzurlu atmosferiyle tanınmaktadır. Ancak yaklaşık bir asır önce bu adada, dünya siyasetinin en önemli ve tartışmalı isimlerinden biri yaşıyordu. Rus Devrimi'nin önde gelen liderlerinden, Kızıl Ordu'nun kurucusu Lev Troçki, Sovyetler Birliği'ndeki iktidar mücadelesini kaybettikten sonra Türkiye'ye sürgün edilmiş ve hayatının yaklaşık dört buçuk yılını İstanbul'da geçirmişti. Bir zamanlar milyonlarca insanın kaderini etkileyen kararların merkezinde bulunan bu devrimci, artık denizin ortasındaki bir adada, ülkesinden uzakta ve geleceğinden emin olmadan yaşıyordu. Büyükada'daki bu yıllar, yalnızca bir siyasi sürgünün hikayesi değil, aynı zamanda 20. yüzyılın en büyük iktidar mücadelelerinden birinin İstanbul'a uzanan şaşırtıcı bölümüdür. 1917 yılında Rusya'da gerçekleşen Bolşevik Devrimi, yalnızca Rus İmparatorluğu'nun yönetimini değiştirmemiş, dünya siyasetinin sonraki yüzyılını etkileyecek büyük bir dönüşümün başlangıcı olmuştu. Devrimin en önemli isimleri arasında Vladimir Lenin ve Lev Troçki bulunuyordu. Troçki devrim sürecinde gösterdiği siyasi ve örgütsel faaliyetlerin ardından yeni Sovyet yönetiminde önemli görevler üstlenmiş, özellikle Rus İç Savaşı sırasında Kızıl Ordu'nun kuruluşunda ve yönetiminde belirleyici bir rol oynamıştı.
Ancak devrimle iktidara gelen hareketin kendi içinde de ciddi görüş ayrılıkları bulunuyordu. Lenin'in 1924 yılında ölümünün ardından Sovyetler Birliği Komünist Partisi içinde başlayan iktidar mücadelesi giderek sertleşti. Josef Stalin, parti örgütü üzerindeki etkisini artırırken Troçki, Stalin'in yönetim anlayışına ve Sovyetler Birliği'nin izlemesi gereken siyasi yola karşı muhalefetini sürdürdü. Troçki'nin uluslararası devrim anlayışı ile Stalin'in tek ülkede sosyalizm politikası arasındaki ayrılık, iki isim arasındaki mücadelenin önemli düşünsel boyutlarından biriydi. Ancak çatışma yalnızca ideolojik değildi devlet ve parti yönetiminin kimin elinde toplanacağı sorusu da bu mücadelenin merkezindeydi. Zaman içerisinde Stalin'in siyasi gücü arttı ve Troçki yönetimdeki etkisini kaybetmeye başladı. Önce önemli görevlerinden uzaklaştırıldı, ardından 1927 yılında Komünist Parti'den çıkarıldı. 1928 yılında Sovyetler Birliği'nin iç bölgelerinden Alma Ata'ya sürgün edildi. Ancak bu önlem Stalin yönetimi açısından yeterli görülmedi. Troçki'nin ülke içindeki muhalif çevrelerle ilişkisini sürdürmesi ve düşüncelerini yaymaya devam etmesi üzerine Sovyet yönetimi, onu ülke dışına çıkarma kararı aldı. 1929 yılının Şubat ayında Troçki, eşi Natalya Sedova ve oğlu Lev Sedov ile birlikte Sovyetler Birliği'nden ayrılmak zorunda bırakıldı. Karadeniz üzerinden gerçekleştirilen yolculuğun ardından İstanbul'a ulaştığında 49 yaşındaydı. Bir zamanlar Sovyet devletinin en güçlü isimlerinden biri olan Troçki, artık kendi ülkesine dönmesine izin verilmeyen bir siyasi sürgündü.
Troçki'nin Türkiye'ye gelişi, dönemin siyasi koşulları açısından son derece dikkat çekiciydi. Türkiye Cumhuriyeti henüz altıncı yılını yaşıyor Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğinde köklü toplumsal ve siyasi dönüşümler gerçekleştiriliyordu. Sovyetler Birliği ile Türkiye arasında diplomatik ilişkiler bulunmasına rağmen, Stalin yönetiminin en önemli siyasi rakiplerinden birinin Türk topraklarında yaşaması hassas bir durum yaratıyordu. Troçki, İstanbul'a getirildiğinde başlangıçta güvenliği konusunda ciddi endişeler taşıyordu. Sovyetler Birliği'nin kendisini Türkiye'ye göndermiş olması, burada ne ölçüde güvende bulunacağı sorusunu da beraberinde getiriyordu. Türk makamlarının bilgisi ve gözetimi altında Türkiye'de kalmasına izin verildi. Ancak bu durum onun bütün kaygılarını ortadan kaldırmadı Çünkü Troçki açısından tehlike yalnızca siyasi faaliyetlerinin engellenmesi değil, hayatına yönelik olası bir saldırı ihtimaliydi İstanbul'daki ilk döneminde çeşitli adreslerde kalan Troçki, daha sonra Büyükada'ya yerleşti. Ada, hem İstanbul'un merkezinden uzak olması hem de denizle çevrili coğrafyası nedeniyle güvenlik açısından belirli avantajlar sunuyordu. Bununla birlikte dış dünyayla bağlantının sınırlı olması, siyasi sürgünün yalnızlık duygusunu da artırıyordu.
Büyükada'da kaldığı süre boyunca Troçki'nin hayatı, dışarıdan bakıldığında sakin fakat gerçekte son derece yoğun ve tedirgin edici bir düzen içerisinde geçiyordu. Sabahın erken saatlerinden itibaren yazılarına ve siyasi çalışmalarına zaman ayırıyor, dünyanın farklı ülkelerinden gelen mektupları inceliyor, gazeteleri takip ediyor ve Sovyetler Birliği'ndeki gelişmeler hakkında değerlendirmeler hazırlıyordu. Onun için Büyükada yalnızca sürgün yeri değil, aynı zamanda uluslararası muhalefet faaliyetlerini sürdürmeye çalıştığı bir çalışma merkeziydi. Troçki'nin güvenlik endişeleri bütünüyle temelsiz değildi. Rus İç Savaşı sırasında Bolşeviklere karşı savaşmış ve daha sonra İstanbul'a sığınmış Beyaz Rus göçmenler arasında ona düşmanlık besleyen kişiler bulunuyordu. Stalin yönetimiyle yaşadığı siyasi çatışma da geleceğine ilişkin kaygılarını artırıyordu. Bu nedenle kaldığı evlerin güvenliği önem taşıyor, Türk polisinin korumasına ek olarak yakın çevresindeki kişiler de güvenlik önlemlerine katılıyordu. Büyükada'nın denizle çevrili olması giriş çıkışları izlemeyi kolaylaştırsa da Troçki'nin dünyadan tamamen kopuk veya tehlikelerden uzak olduğu anlamına gelmiyordu. Troçki'nin adadaki ilk önemli ikametgahı İzzet Paşa Köşkü'ydü. Burada ailesi, çalışma arkadaşları ve ziyaretçileriyle birlikte yaşamını sürdürdü. Ancak 1931 yılının 28 Şubat'ı 1 Mart'a bağlayan gecesinde köşkte yangın çıktı. Gece saatlerinde başlayan yangın, evde büyük hasara yol açarken Troçki'nin bazı belgeleri ve el yazmaları da zarar gördü. Bu olay onun çalışmalarını haftalarca aksattı. Yangının ardından aile bir süre Büyükada'daki Savoy Oteli'nde kaldı, daha sonra Kadıköy'ün Moda semtine taşındı. Yangının kasıtlı çıkarıldığına ilişkin kuşkular bulunsa da bunun bir suikast girişimi olduğu kanıtlanmış değildir.
1932 yılının Ocak ayında Troçki yeniden Büyükada'ya döndü. Bu kez yerleştiği yer, bugün halk arasında Troçki Evi olarak bilinen Yanaros Köşkü'ydü. Büyükada'nın batı kıyısında bulunan bu tarihi yapı, 1850'li yıllarda Nikola Demades tarafından yaptırılmıştı. Denizle doğrudan bağlantısı bulunan geniş bahçeli köşk, hem çalışma hayatı hem de güvenlik düzeni açısından uygun bir yerdi. Troçki Türkiye'den ayrılacağı 1933 yılına kadar burada yaşadı. Bugün Büyükada'da onun adıyla özdeşleşen yapının, sürgün yıllarının tamamında değil, özellikle son döneminde kullandığı ev olduğunu belirtmek gerekir. Yanaros Köşkü'nün duvarları arasında sürdürülen hayat, yalnızca siyasi yazışmalardan ibaret değildi. Troçki, Büyükada'da bulunduğu yıllarda en önemli eserlerinden bazılarını kaleme aldı. Otobiyografisi Hayatım ile üç ciltlik Rus Devrimi'nin Tarihi Türkiye sürgününün en önemli çalışmalarındandı. Bu eserlerde kendi siyasi geçmişini, 1917 Devrimi'ni ve Sovyet yönetiminde yaşanan gelişmeleri kendi bakış açısından anlattı. Eserleri tarihçiler için önemli kaynaklar olmakla birlikte, olayların doğrudan tarafı tarafından yazılmış olmaları nedeniyle eleştirel biçimde değerlendirilmelidir. Troçki'nin Büyükada'daki çalışma odası, zaman zaman uluslararası siyasi tartışmaların da merkezine dönüşüyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nden, Almanya'dan, Fransa'dan ve başka ülkelerden gelen destekçileri kendisiyle görüşüyor farklı ülkelerdeki siyasi gelişmeler üzerine mektuplaşmalar yürütülüyordu.
Troçki, Stalin'in politikalarını eleştirirken Avrupa'da yükselen faşist hareketlerin yaratabileceği tehlikeler üzerinde de duruyordu. Özellikle Almanya'daki siyasi gelişmeleri yakından izliyor, Nazi hareketinin güçlenmesinin Avrupa açısından ağır sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyordu. Bu dönemin en dikkat çekici çelişkilerinden biri, Troçki'nin uluslararası olayları yakından takip etmesine rağmen dünyanın siyasi merkezlerinden fiziksel olarak uzak bulunmasıydı. Gazeteler ve mektuplar Büyükada'ya gecikmeli ulaşıyordu Telefon, ulaşım ve haberleşme imkanları bugünkü kadar hızlı değildi. Buna rağmen Troçki, siyasi tartışmalara katılmayı sürdürdü. 1933 yılında ünlü Belçikalı yazar Georges Simenon'un kendisiyle yaptığı görüşmede çalışma masasındaki gazete yığınları dikkat çekiyordu Troçki'nin gazetelerin kendisine birkaç gün gecikmeyle ulaşmasından yakınması, sürgünün gündelik hayatta yarattığı güçlükleri gösteren küçük fakat anlamlı bir ayrıntıydı. Büyükada'daki hayatının daha az bilinen yönlerinden biri ise balıkçılığa duyduğu ilgiydi Yoğun çalışma saatlerinden uzaklaşmak istediğinde Marmara Denizi'ne açılıyor, yerel balıkçılarla vakit geçiriyordu. Özellikle Haralambos adlı bir balıkçıyla kurduğu ilişki, sürgün yıllarına ilişkin anlatımlarda yer almaktadır. Troçki için balıkçılık yalnızca zaman geçirme faaliyeti değil, siyasi mücadelelerin ve sürekli güvenlik kaygılarının dışında kalabildiği nadir uğraşlardan biriydi.
Ancak denizin ve adanın sunduğu bu sakinlik, Troçki'nin aile hayatındaki ağır gelişmeleri engelleyemedi. 1933 yılının Ocak ayında kızı Zinaida'nın Berlin'de yaşamını yitirmesi, aile için büyük bir yıkım oldu. Zinaida'nın ölümü, siyasi sürgünün aile bireyleri üzerinde yarattığı baskıların da ne kadar ağır olabildiğini gösteriyordu. Troçki, bu kişisel acıyı yaşadığı sırada Avrupa'da Adolf Hitler'in iktidara gelişini ve Sovyetler Birliği'ndeki gelişmeleri de izlemeye devam ediyordu. Böylece Büyükada'daki son ayları, hem ailevi kayıpların hem de uluslararası siyasi krizlerin gölgesinde geçti.Troçki'nin Türkiye'deki varlığı boyunca dikkat çekici başka bir gelişme de Sovyet vatandaşlığını kaybetmesiydi. 1932 yılında Sovyet yönetimi tarafından vatandaşlıktan çıkarılması, ülkesine dönme ihtimalini daha da uzaklaştırdı. Bir zamanlar kurulmasına öncülük ettiği devlet, artık onu resmen kendi vatandaşları arasında kabul etmiyordu. Bu karar sürgünün yalnızca geçici bir siyasi uzaklaştırma olmadığını, Troçki'nin hayatının geri kalanını da belirleyecek köklü bir kopuşa dönüştüğünü gösteriyordu. 1933 yılına gelindiğinde Troçki'nin Türkiye'den ayrılması için yeni bir imkan ortaya çıktı. Fransa hükümetinin ülkeye girişine izin vermesi üzerine Büyükada'daki sürgün hayatı sona erdi. Troçki, eşiyle birlikte 17 Temmuz 1933 tarihinde Türkiye'den ayrıldı. Böylece 12 Şubat 1929'da başlayan ve yaklaşık dört yıl beş ay süren Türkiye dönemi tamamlanmış oldu. Bu sürenin büyük bölümünü Büyükada'da geçirmiş, yaklaşık dokuz aylık bir dönemini ise Kadıköy Moda'da yaşamıştı. Fakat Fransa'ya gitmesi, Troçki'nin sürgün hayatının sona erdiği anlamına gelmiyordu. Fransa'dan sonra Norveç'te yaşadı, ardından 1937 yılında Meksika'ya yerleşti. Stalin yönetimine karşı muhalefetini ve siyasi çalışmalarını sürdürdü. 20 Ağustos 1940 tarihinde Meksika'daki evinde Ramön Mercader tarafından buz baltasıyla saldırıya uğradı ve ertesi gün hayatını kaybetti. Saldırganın Sovyet güvenlik aygıtıyla bağlantısı, olayın tarihi olarak belgelenmiş yönlerinden biridir. Troçki'nin yıllardır duyduğu güvenlik kaygıları, sonunda Meksika'da gerçekleşen bu suikastla trajik bir sonuca ulaşmıştı.
Bugün Büyükada'da bulunan Yanaros Köşkü, İstanbul'un 20. yüzyıl dünya tarihiyle kurduğu en dikkat çekici bağlantılardan birinin somut hatırasıdır. Bu yapının tarihi değeri yalnızca Troçki'nin burada yaşamış olmasından kaynaklanmaz. Aynı zamanda Rus Devrimi'nin önde gelen isimlerinden birinin siyasi yenilgisinin ardından sürdürdüğü düşünsel faaliyetlere, uluslararası yazışmalarına, güvenlik endişelerine ve aile hayatındaki zorluklara tanıklık etmiş olması da önemlidir. Bir zamanlar denize açılan bahçesinde yürüyen, çalışma odasında sayfalar dolusu yazı kaleme alan ve Marmara'nın sularında balık tutarak dinlenmeye çalışan Troçki'nin Büyükada'daki hayatı tarihin şaşırtıcı karşıtlıklarından birini ortaya koymaktadır. Rusya'da devrimin ve iç savaşın en güçlü aktörlerinden biri olan bu adam hayatının sonraki bölümünde kendi ülkesine dönemeyen, başka devletlerin kendisini kabul etmesini bekleyen ve geleceğini sürgünde şekillendirmek zorunda kalan bir siyasi figüre dönüşmüştü.
Büyükada'nın Troçki açısından taşıdığı anlam da belki burada gizlidir. Bir zamanlar milyonlarca insanı etkileyen siyasi kararların merkezinde bulunan bir lider, İstanbul'un kıyısındaki sessiz bir adada geçmişini yazmış, geleceğini düşünmüş ve dünyada yaşanan büyük değişimleri uzaktan izlemek zorunda kalmıştır. Sürgün, onun siyasi düşüncelerini susturmamış fakat hayatının bütün koşullarını değiştirmiştir. Bugün Büyükada'nın tarihi sokaklarında dolaşan pek çok insan, adanın geçmişte böyle önemli bir siyasi sürgüne ev sahipliği yaptığını bilmeyebilir. Oysa burada yaşananlar, İstanbul'un tarihinin yalnızca Osmanlı sarayları, Bizans eserleri veya eski İstanbul mahallelerinden ibaret olmadığını gösterir. Şehir farklı dönemlerde dünyanın siyasi çatışmalarından kaçan veya bu çatışmalar sonucunda ülkelerinden uzaklaştırılan insanların da hayatına tanıklık etmiştir. Ve belki de bu hikayenin en etkileyici tarafı şudur. Troçki Rusya'da iktidar mücadelesini kaybetmişti fakat Büyükada'da geçirdiği yıllarda tarihe kendi tanıklığını bırakmaya çalıştı. Bugün onun yaşadığı köşkün duvarları, yalnızca bir sürgünün hatırasını değil, 20. yüzyılın siyasi mücadelelerinin İstanbul'a kadar uzanan izlerini de taşımaktadır.
