Bu dünyanın cennet mi yoksa cehennem mi olduğu sorusu, aslında dışarıya değil, insanın kendi iç haritasına sorulmuş bir sorudur; çünkü aynı sokakta yürüyen iki insanın gördüğü dünya birbirinden tamamen farklı olabilir, biri güneşin camlara vuruşunu fark ederken diğeri yalnızca kalabalığın gürültüsünü duyar ve bu fark, mekanın değil bilincin ürünüdür.
Cennet denilen şey, çoğu zaman ulaşılacak bir yer gibi anlatılır ama belki de cennet, insanın başına gelenleri anlamlandırma biçiminde saklıdır; çünkü aynı hayat, birinin omzunda taşınamayacak kadar ağır bir yükken, başka birinin elinde sessiz bir şükür defterine dönüşebilir. Cehennem ise çoğu zaman ateşle, karanlıkla, azapla tasvir edilir ama günlük hayatta cehennem, insanın kendi iç sesiyle barışamaması, sürekli yetmeyen bir arzu döngüsünde sıkışıp kalması ve neye sahip olursa olsun hep eksik hissetmesidir.
Belki de bu dünya ne başlı başına cennettir ne de mutlak bir cehennemdir; burası bir aynadır ve insan bu aynaya neyle bakıyorsa onu görür, sevgiyle bakan için dünya öğretici bir bahçe olurken, korkuyla bakan için aynı dünya dar bir hücreye dönüşür. Acı burada vardır, kayıp vardır, adaletsizlik vardır ama aynı zamanda merhamet de vardır, karşılıksız bir tebessüm, tanımadığın birinin uzattığı el, sabaha karşı gelen bir mesaj ya da sessizce içilen bir kahvenin huzuru da vardır.
Cehennem belki de insanın sürekli başka bir hayat istemesi, bulunduğu anı düşman bellemesi ve “şimdi” ile kavga etmesidir; cennet ise her şey yolundayken değil, hiçbir şey yolunda değilken bile nefes alabilmeyi başarabilmektir. Çünkü insan, hayatı tamamen kontrol edemediğini kabul ettiği an, tuhaf bir şekilde özgürleşir ve bu özgürlük bazen küçük, bazen geçici ama gerçek bir huzur alanı yaratır.
Sonuçta bu dünya, insanın niyetine göre şekil alan bir mekandır; kalbinde taşıdığı yüklerle yürüyen için cehennem gibi daralır, anlam arayışıyla yürüyen içinse sert ama öğretici bir yolculuğa dönüşür. Belki de asıl soru şudur: Dünya ne olabilir değil, biz bu dünyada neye dönüşüyoruz.
Ve belki de cevap tam burada duruyordur: Bu dünya, insanın içindeki cenneti ya da cehennemi dışarıya yansıttığı yerdir.
