Boşanma sonucunda çocuğun velayetinin anneye verilmesi, çocuğun babasının soyadını taşımaya devam etmesini zorunlu kılar mı? Velayet hakkını kullanan anne, çocuğunun kendi soyadını taşımasını mahkemeden talep edebilir mi? Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 09.04.2018 tarihli, 2018/1306 Esas ve 2018/4719 Karar sayılı ilamı, bu sorulara ilişkin önemli hukuki değerlendirmeler içermektedir. Kararda, çocuğun soyadının belirlenmesi konusunda anne ve baba arasındaki eşitlik ilkesi, velayet hakkının kapsamı ve çocuğun üstün yararı birlikte ele alınmıştır.
Karara konu olayda taraflar, çocuklarının doğumundan sonra evlenmiş, daha sonra boşanmış ve ortak çocuğun velayeti anneye bırakılmıştır. Çocuk, doğumundan bir gün sonra babası tarafından tanınmış, anne ve babasının sonradan evlenmesiyle evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hukuki statüye tabi olmuştur. Boşanmanın ardından anne, çocuğuyla farklı soyadlarını taşımaları nedeniyle günlük yaşamda ve resmi işlemlerde güçlüklerle karşılaştığını, çocuğun da annesiyle aynı soyadını taşımak istediğini ileri sürerek soyadı değişikliği talebinde bulunmuştur. Davacı anne ayrıca babanın çocukla ilgilenmediğini, uzun süredir görüşmediğini ve nafaka yükümlülüğünü yerine getirmediğini belirtmiştir.
İlk derece mahkemesi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesini esas alarak çocuğun soyadının değiştirilmesi talebini reddetmiştir. Mahkeme, çocuğun anne ve babasının evlenmesi sonucunda aile soyadını kazandığını, boşanma sonrasında velayetin anneye bırakılmasının bu soyadının değiştirilmesine imkan vermediğini kabul etmiştir. Anne tarafından yapılan istinaf başvurusu da İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 2. Hukuk Dairesince reddedilmiştir. Bunun üzerine uyuşmazlık temyiz incelemesiyle Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin önüne gelmiştir.
Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesi, çocuğun soyadının belirlenmesine ilişkin temel düzenlemelerden biridir. Bununla birlikte soyadının değiştirilmesi meselesi yalnızca bu hüküm çerçevesinde değerlendirilemez. Türk Medeni Kanunu'nun 27. maddesi, haklı sebeplerin bulunması halinde adın değiştirilmesinin hakimden istenebileceğini düzenlemektedir. Soyadı da kişinin kimliğini belirleyen, kişilik haklarıyla doğrudan bağlantılı bir unsurdur. Bu nedenle çocuğun soyadına ilişkin uyuşmazlıklarda kanuni düzenlemelerin yanında aile hayatına saygı hakkının, eşitlik ilkesinin ve çocuğun üstün yararının da değerlendirilmesi gerekmektedir.
Yargıtay kararının hukuki dayanaklarından biri, Anayasa Mahkemesinin 08.12.2011 tarihli, 2010/119 Esas ve 2011/165 Karar sayılı iptal kararıdır. Anayasa Mahkemesi, 2525 sayılı Soyadı Kanunu'nun 4. maddesinde yer alan ve boşanma halinde çocuk anneye bırakılmış olsa dahi babanın seçtiği soyadını taşımasını öngören düzenlemeyi Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir. İptal kararında, evlilik birliğinin sona ermesinden sonra anne ve babanın velayet hakkına ilişkin yetkiler bakımından aynı hukuki konumda bulunduğu, bu yetkilerin kullanılmasında yalnızca cinsiyete dayalı farklılık yaratılmasının eşitlik ilkesine aykırılık oluşturduğu değerlendirilmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, incelemesinde Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarına da dayanmıştır. Özellikle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile 10. maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesi birlikte değerlendirilmiştir. Velayet hakkı kapsamında babaya tanınan soyadının belirlenmesine ilişkin yetkilerin anne bakımından kategorik biçimde reddedilmesinin cinsiyete dayalı farklı muamele oluşturacağı kabul edilmiştir. Böylece uyuşmazlık, yalnızca nüfus kayıtlarına ilişkin teknik bir mesele olmaktan çıkarılarak temel haklar ve aile hukuku ilkeleri kapsamında incelenmiştir.
Somut olayda Yargıtay, çocuğun annesiyle aynı soyadını taşımak istediğine ilişkin beyanların ve tanık anlatımlarının önemine dikkat çekmiştir. Tanıklar, babanın çocukla uzun süredir görüşmediğini, çocuğun farklı soyadı taşımaktan rahatsız olduğunu ve kendisini annesinin soyadıyla tanıttığını ifade etmiştir. Yargıtay, soyadı değişikliğinin çocuğun ruhsal gelişimini olumsuz etkileyeceğine ilişkin bir iddia bulunmadığını, mevcut delillerin ise değişikliğin çocuğun üstün yararına olabileceğini gösterdiğini değerlendirmiştir. Bu nedenle soyadının değiştirilmesi talebinin yalnızca çocuğun mevcut soyadını taşıdığı gerekçesiyle reddedilmesini hukuka uygun bulmamıştır.
Kararın dikkat çekici yönlerinden biri de soyadı değişikliği ile soybağı arasındaki ayrımı ortaya koymasıdır. Türk Medeni Kanunu'nun 282. maddesi uyarınca çocuk ile anne arasındaki soybağı doğumla, baba arasındaki soybağı ise kanunda belirtilen yollarla kurulur. Aynı Kanun'un 292. maddesi, evlilik dışında doğan çocuğun anne ve babasının sonradan evlenmesi halinde evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olacağını düzenlemektedir. Buna karşılık çocuğun soyadının mahkeme kararıyla değiştirilmesi, babayla kurulmuş soybağını ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu'nun 27. maddesinde de ad değişikliğinin kişinin hukuki durumunu değiştirmeyeceği kabul edilmiştir. Dolayısıyla soyadı değişikliği, tek başına babanın soybağından kaynaklanan hak ve yükümlülüklerini sona erdirmez.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bütün bu değerlendirmeler sonucunda velayet hakkına sahip annenin çocuğun soyadının kendi soyadıyla değiştirilmesini talep edebileceğini, bu talebin yalnızca annenin kadın olması nedeniyle reddedilemeyeceğini ve somut olayda değişikliğin çocuğun üstün yararına aykırı bulunmadığını belirterek davanın kabul edilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu gerekçeyle, annenin talebini reddeden hükmün bozulmasına karar verilmiştir. Karar, doğrudan nüfus kaydında değişiklik yapan bir hüküm değil, ret kararının hukuka aykırılığını ortaya koyan bir bozma ilamıdır.
Bununla birlikte söz konusu içtihat, boşanma halinde velayeti alan annenin çocuğunun soyadını kendiliğinden değiştirebileceği anlamına gelmemektedir. Soyadı değişikliği için mahkemeye başvurulması ve somut olayın koşullarının değerlendirilmesi gerekir. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, görüşleri, sosyal çevresi, mevcut soyadını kullanma biçimi, anne ve babasıyla ilişkileri ve değişikliğin çocuk üzerindeki muhtemel etkileri bu değerlendirmede önem taşıyabilir. Esas alınması gereken ölçüt, anne veya babanın kişisel tercihinden önce çocuğun üstün yararıdır.
Nitekim Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 15.05.2025 tarihli, 2025/436 Esas ve 2025/5175 Karar sayılı ilamında da haklı sebep ve çocuğun üstün yararı değerlendirilmiş; sosyal inceleme raporu ile çocuğun uzman huzurunda alınan beyanına önem verilmiştir. Bu yaklaşım, soyadı değişikliği davalarında soyut bir anne-baba eşitliği değerlendirmesiyle yetinilmemesi, değişikliğin çocuk açısından sonuçlarının somut delillerle incelenmesi gerektiğini göstermektedir.
Sonuç olarak Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 09.04.2018 tarihli, 2018/1306 Esas ve 2018/4719 Karar sayılı ilamı, boşanma sonrasında velayeti anneye bırakılan çocuğun soyadının annenin soyadıyla değiştirilmesinin hukuken mümkün olabileceğini ortaya koyan önemli bir içtihattır. Kararın temelinde, velayet hakkının kullanılmasında anne ve baba arasında cinsiyete dayalı ayrım yapılamayacağı ve soyadı değişikliği taleplerinin çocuğun üstün yararı gözetilerek değerlendirilmesi gerektiği anlayışı bulunmaktadır. Bu nedenle çocuğun babasının soyadını taşıyor olması, annenin soyadı değişikliği talebinin tek başına reddedilmesi için yeterli bir gerekçe oluşturmaz.
